Relacja może być źródłem wsparcia, ale jednocześnie sama wymaga czasu, energii i zdolności do regulowania napięcia. W związku stres jednej osoby nie pozostaje wyłącznie jej indywidualnym doświadczeniem – może wpływać na dostępność partnera, podział obowiązków i funkcjonowanie całej pary. W przypadku ADHD szczególnego znaczenia nabierają zadania wymagające planowania, pamiętania, hamowania reakcji i samodzielnego tworzenia struktury działania. Partner może stopniowo zacząć przejmować część tych funkcji, stając się swoistym zewnętrznym systemem regulacji. Kiedy wzajemne wspieranie pomaga, a kiedy samo zaczyna przeciążać relację?
Relacja może pełnić jednocześnie trzy funkcje:
być odrębnym obszarem wymagań;
służyć do regulowania obciążeń pochodzących z innych obszarów życia;
stanowić system wspólnego wykonywania zadań.
Stres w relacji – wymagania, zasoby i wspólne radzenie sobie
Stres jako relacja między wymaganiami a zasobami
Punktem wyjścia do zrozumienia tych trzech funkcji jest transakcyjna teoria stresu Richarda Lazarusa i Susan Folkman (1984). Zgodnie z nią stres nie jest wyłącznie właściwością sytuacji ani automatyczną reakcją organizmu. Powstaje w relacji między wymaganiami sytuacyjnymi a oceną własnych możliwości poradzenia sobie z nimi.
Sytuacja staje się stresująca wtedy, gdy osoba ocenia ją jako obciążającą lub przekraczającą dostępne zasoby oraz zagrażającą jej dobrostanowi. Znaczenie ma więc zarówno charakter wymagania, jak i to, jakimi zasobami dysponuje dana osoba: czasem, energią, wiedzą, sprawnością wykonawczą, możliwością przewidywania, regulowania emocji oraz korzystania ze wsparcia.
To samo zadanie może być dla jednej osoby zwykłym wymaganiem, a dla innej źródłem silnego stresu. Może również zacząć przeciążać tę samą osobę dopiero wtedy, gdy nakłada się na inne obowiązki albo kiedy jej zasoby zostały wcześniej wykorzystane.
Model Lazarusa i Folkman opisuje ten proces przede wszystkim na poziomie jednostki. Najlepiej opisuje jego przeniesienie na funkcjonowanie pary systemowo-transakcyjny model stresu i radzenia sobie w parze Guy’a Bodenmanna (1995, 2005).
Bodenmann rozwija transakcyjne rozumienie stresu, pokazując, że w bliskiej relacji stres jednej osoby nie pozostaje wyłącznie jej indywidualnym doświadczeniem. Wpływa na dostępność partnera, sposób komunikowania się, podział zadań oraz zasoby całej pary. Relacja może dzięki temu zwiększać możliwości adaptacyjne partnerów, ale może również zostać obciążona kosztami ich indywidualnego funkcjonowania.
Zadania indywidualne niezależne od relacji
Każdy partner ma własne zadania: pracę, naukę, zdrowie, zobowiązania rodzinne, finanse czy rozwój osobisty. Zadanie należy do jednej osoby, ale jego skutki mogą przechodzić na relację.
Przykład: jedna osoba ma trudne zadanie zawodowe. Formalnie nie jest ono zadaniem partnera, jednak zmęczenie, napięcie i ograniczona dostępność tej osoby wpływają na drugiego partnera.
Bodenmann określa ten proces jako przenoszenie stresu zewnętrznego do relacji. Może ono przebiegać przez:
zmniejszenie czasu i uwagi dostępnych dla partnera;
drażliwość lub wycofanie;
ograniczenie komunikacji;
zmniejszenie zdolności udzielania wsparcia;
przejęcie części obowiązków przez drugą osobę.
Oznacza to, że indywidualny stres jednej osoby może zmienić funkcjonowanie całego systemu. Partner nie musi wykonywać danego zadania, aby ponosić część jego kosztów. Koszt może pojawić się w postaci ograniczonej bliskości, większej liczby obowiązków, konieczności regulowania napięcia albo zmniejszonego poczucia przewidywalności.
Zadania indywidualne wykonywane na rzecz relacji
Są przypisane jednej osobie, ale ich rezultat należy do wspólnego systemu. Może to być prowadzenie finansów, organizowanie opieki nad dzieckiem, przygotowywanie posiłków albo utrzymywanie kontaktu z rodziną.
Powstaje tu współzależność rezultatów: zadanie wykonuje jedna osoba, ale jego wykonanie albo niewykonanie wpływa na oboje.
Zgodnie z teorią współzależności Kelleya i Thibauta (1978) można rozróżnić:
kontrolę własną – rezultat zależy od mojego działania;
kontrolę partnera – mój rezultat zależy od działania partnera;
kontrolę wspólną – rezultat zależy od skoordynowanego działania obojga.
Jeżeli ważny rezultat zależy od zadania partnera, nieprzewidywalność jego działania ogranicza kontrolę drugiej osoby. Niewykonanie zadania nie jest wtedy wyłącznie problemem organizacyjnym – może stać się źródłem stresu, ponieważ jedna osoba nie kontroluje rezultatu, który bezpośrednio jej dotyczy.
Z perspektywy transakcyjnej znaczenie ma również ocena dostępnych zasobów. Jeżeli jedna osoba nie wie, czy partner wykona przypisane mu zadanie, musi pozostawać w gotowości do interwencji, kontrolować jego przebieg albo zabezpieczać alternatywne rozwiązanie. Nawet jeżeli ostatecznie nie przejmuje zadania, zużywa uwagę, czas i zasoby potrzebne do monitorowania sytuacji.
Zadania wspólne
Wymagają współdziałania obojga: wychowanie dziecka, prowadzenie domu, planowanie przyszłości, zarządzanie pieniędzmi, podtrzymywanie bliskości albo rozwiązanie konfliktu.
Zadanie wspólne powstaje wtedy, gdy:
problem jest oceniany jako „nasz”, a nie tylko „mój” lub „twój”;
oboje odpowiadają za rezultat;
działania jednej osoby zmieniają możliwości działania drugiej;
rozwiązanie wymaga koordynacji.
Jest to wspólnotowe radzenie sobie – communal coping, opisane przez Lyons i współautorów w 1998 roku. Obejmuje ono wspólną ocenę problemu oraz wspólne działanie. Samo pomaganie partnerowi nie tworzy jeszcze wspólnego zadania. Konieczne jest przyjęcie, że problem należy do obojga.
Przekształcenie problemu indywidualnego we wspólny może zwiększyć zasoby dostępne do poradzenia sobie z nim. Jednocześnie oznacza jednak, że obciążenie jednej osoby zostaje częściowo włączone do systemu wspólnych zadań. Dlatego znaczenie ma nie tylko gotowość do pomocy, lecz także sposób uzgodnienia odpowiedzialności i rzeczywisty koszt, jaki ponosi każde z partnerów.
Kiedy relacja pomaga regulować stres, a kiedy sama staje się przeciążeniem?
Regulowanie się za pomocą relacji
Osoba może korzystać z relacji jako z zasobu regulacyjnego wobec zadań pochodzących spoza niej. Po trudnym dniu może poszukiwać:
emocjonalnego uspokojenia;
potwierdzenia bezpieczeństwa;
pomocy w uporządkowaniu sytuacji;
informacji i innej perspektywy;
pomocy instrumentalnej;
czasowego przejęcia części obowiązków.
W modelu Bodenmanna proces ma określoną sekwencję:
jedna osoba doświadcza stresu;
próbuje regulować go samodzielnie;
komunikuje stres partnerowi bezpośrednio albo pośrednio;
partner rozpoznaje sygnał i reaguje;
pojawia się wsparcie, przejęcie części zadania albo wspólne radzenie sobie.
Relacja staje się wówczas zasobem regulacyjnym, ponieważ zwiększa łączną zdolność poradzenia sobie z wymaganiem.
Możliwość skorzystania z partnera zwiększa więc pulę zasobów dostępnych jednostce. Nie oznacza to jednak, że relacja usuwa koszt zadania. Część tego kosztu zostaje przeniesiona z poziomu indywidualnego na poziom diady. Partner przeznacza na regulację własną uwagę, energię, czas albo sprawność wykonawczą.
Kiedy regulacja relacyjna sama staje się przeciążeniem?
Partner korzystający z relacji przekazuje do niej część kosztu własnych zadań. Jeżeli dzieje się to stale albo jednostronnie, drugi partner musi jednocześnie:
wykonywać własne zadania;
realizować swoją część zadań wspólnych;
kompensować niewykonane zadania partnera;
regulować emocje partnera;
regulować własną reakcję na jego stan;
podtrzymywać funkcjonowanie samej relacji.
Wtedy relacja przestaje jedynie redukować stres i zaczyna go również wytwarzać. Zasoby jednego partnera zostają wykorzystane do stabilizowania funkcjonowania drugiego, a ich niedobór przenosi się na zadania wspólne.
W ujęciu Lazarusa i Folkman wymagania zaczynają wówczas przekraczać zasoby adaptacyjne drugiego partnera. Źródłem stresu nie jest już tylko pierwotne zadanie zewnętrzne. Staje się nim również konieczność kompensowania jego skutków oraz podtrzymywania funkcjonowania pary.
Może powstać mechanizm zwrotny: przeciążenie pierwszej osoby zwiększa obciążenie drugiej, a przeciążenie drugiej zmniejsza jej zdolność do udzielania wsparcia. Ograniczone wsparcie zwiększa następnie trudności pierwszej osoby.
Relacja traci w ten sposób część swojej funkcji regulacyjnej i sama staje się kolejnym obszarem wymagań.
Zadania poboczne a funkcjonowanie relacji
Określenie „zadania poboczne” może być mylące, ponieważ dla relacji są one zewnętrzne, ale nadal zużywają te same zasoby:
czas;
uwagę;
energię;
zdolność hamowania reakcji;
pamięć roboczą;
dostępność emocjonalną;
zdolność przewidywania i planowania.
Dlatego przeciążenie pracą może obniżyć możliwość regulowania konfliktu, a intensywny konflikt może ograniczyć zdolność wykonywania pracy. Systemy zadań nie są od siebie oddzielone – konkurują o wspólną pulę zasobów regulacyjnych.
Nie ma więc całkowicie niezależnych obszarów funkcjonowania. Zadanie może być zewnętrzne wobec relacji ze względu na swoje źródło, ale jego realizacja nadal wpływa na zasoby, które dana osoba może przeznaczyć na bliskość, komunikację, zadania wspólne i reagowanie na potrzeby partnera.
Czujesz, że w Waszej relacji coraz więcej energii idzie na „ogarnianie” codzienności?
Jeżeli masz wrażenie, że trudności z organizacją, pamiętaniem, impulsywnością, napięciem albo wykonywaniem codziennych zadań coraz mocniej wpływają na Waszą relację, warto przyjrzeć się temu szerzej.
Czasem problemem nie jest brak zaangażowania czy dobrej woli, ale sposób, w jaki ADHD i przeciążenie wpływają na funkcjonowanie całego systemu relacji.
W UADHD patrzymy nie tylko na same objawy, ale również na to, jak wpływają one na codzienne życie, relacje i podział odpowiedzialności.
Kliknij tutaj, jeżeli chcesz rozpocząć proces diagnostyczny ADHD.
ADHD w związku – kiedy partner staje się zewnętrznym systemem regulacji?
W kontekście ADHD
Przy ADHD szczególnego znaczenia nabierają zadania wymagające organizacji czasu, pamiętania zamiarów, hamowania reakcji oraz samodzielnego tworzenia struktury. Partner może zacząć przejmować część tych funkcji:
przypominać;
planować;
kontrolować terminy;
inicjować wykonanie;
sprawdzać rezultaty;
przejmować niedokończone zadania.
Początkowo zwiększa to skuteczność całej pary. Jednocześnie indywidualne zadanie jednej osoby zostaje częściowo przekształcone w zadanie drugiego partnera albo zadanie wspólne.
Jeżeli nie zostanie to jawnie uzgodnione, może powstać asymetria:
jedna osoba korzysta z relacji jako z zewnętrznego systemu regulacji, a druga ponosi koszt podtrzymywania tego systemu.
ADHD, samoregulacja i funkcje wykonawcze
Ujęcie to można połączyć z modelem samoregulacji Russella Barkleya (1997). Model wiąże ADHD przede wszystkim z trudnościami w zakresie hamowania reakcji oraz zależnych od niego funkcji wykonawczych: pamięci roboczej, samoregulacji emocji, motywacji i pobudzenia, internalizacji mowy oraz organizowania zachowania ukierunkowanego na przyszły cel.
Nie oznacza to, że osoba z ADHD nie rozumie zadania albo nie chce go wykonać.
Trudność może pojawiać się pomiędzy rozpoznaniem celu a zorganizowaniem zachowania potrzebnego do jego osiągnięcia. Dotyczy to szczególnie zadań odroczonych, wieloetapowych, monotonnych, pozbawionych bezpośredniego wzmocnienia albo wymagających samodzielnego utrzymywania struktury działania.
Kiedy partner zaczyna dostarczać zewnętrznej struktury?
W takich warunkach partner może stopniowo zacząć dostarczać zewnętrznej struktury, która kompensuje trudności samoregulacyjne.
Przechowuje informacje o zadaniu, przypomina o przyszłych konsekwencjach, podtrzymuje motywację, inicjuje działanie, monitoruje przebieg i reaguje wtedy, gdy wykonanie zaczyna odbiegać od planu.
Relacja zaczyna wówczas pełnić funkcję zewnętrznego systemu wykonawczego.
Nie jest to osobna teoria ADHD w związku, lecz zastosowanie ugruntowanego modelu samoregulacji Barkleya do systemowo-transakcyjnego modelu stresu i radzenia sobie w parze Bodenmanna.
Znaczenie ma także to, że trudności wykonawcze zwiększają koszt niektórych wymagań. Zadanie, które dla jednego partnera wymaga niewielkiej ilości uwagi i organizacji, dla osoby z ADHD może angażować znaczną część dostępnych zasobów.
Zgodnie z teorią Lazarusa i Folkman zwiększa to prawdopodobieństwo, że wymaganie zostanie ocenione jako obciążające albo przekraczające aktualne możliwości poradzenia sobie.
Nie oznacza to automatycznie, że relacja będzie przeciążona.
Ryzyko wzrasta wtedy, gdy wsparcie staje się stałe, jednostronne, niewidoczne albo nieuzgodnione, a odpowiedzialność za organizowanie działania jednej osoby zostaje przeniesiona na drugą.
Relacja jako system regulacji
Najważniejsza zależność wygląda więc następująco:
Każdy partner reguluje własne zadania, oboje regulują zadania wspólne, a jednocześnie relacja służy im do regulowania obciążeń zewnętrznych. Gdy łączny koszt tych procesów przekracza zasoby jednej lub obu osób, sama relacja staje się kolejnym źródłem stresu.
Jest to bezpośrednie zastosowanie modelu Bodenmanna. Nakładka dotycząca ADHD wymaga natomiast połączenia go z ugruntowanym modelem samoregulacji Barkleya – nie stanowi osobnej, gotowej teorii „ADHD w związku”.
Określenie „układ nerwowy relacji” może służyć jako metaforyczna nazwa tego procesu.
Relacja nie ma własnego układu nerwowego w znaczeniu biologicznym. Tworzy jednak system, w którym pobudzenie, stres, dostępność zasobów i sposób regulowania się jednej osoby wpływają na możliwości funkcjonowania drugiej oraz całej pary.
W tym znaczeniu „układ nerwowy relacji” opisuje przepływ obciążeń i regulacji pomiędzy partnerami.
Pokazuje, w jaki sposób indywidualne wymagania stają się stresem relacyjnym, jak partnerzy zwiększają swoje możliwości adaptacyjne przez wspólne radzenie sobie oraz kiedy wzajemna regulacja sama zaczyna przekraczać dostępne zasoby.
Zobacz także
ADHD i funkcje wykonawcze – dlaczego mają tak ogromne znaczenie w leczeniu uzależnień?
Paraliż wykonawczy w ADHD – dlaczego wiesz, co zrobić, ale nie potrafisz zacząć?
ADHD i emocje – dlaczego tak trudno przestać przeżywać to, co już się wydarzyło?
Najczęściej zadawane pytania
1. Jak ADHD wpływa na relację partnerską?
ADHD może wpływać na relację między innymi poprzez trudności z organizacją czasu, pamiętaniem zamiarów, hamowaniem reakcji i samodzielnym tworzeniem struktury działania. W praktyce część funkcji związanych z planowaniem, przypominaniem czy monitorowaniem zadań może stopniowo przejmować partner.
2. Czy partner osoby z ADHD może stać się jej „zewnętrznym systemem wykonawczym”?
Tak można metaforycznie opisać sytuację, w której partner zaczyna dostarczać struktury kompensującej trudności samoregulacyjne osoby z ADHD: przypomina, planuje, kontroluje terminy, inicjuje działanie lub sprawdza rezultaty.
Nie jest to jednak osobna teoria ADHD, lecz sposób zastosowania modelu samoregulacji Barkleya do funkcjonowania pary.
3. Czy pomaganie partnerowi z ADHD jest czymś niekorzystnym?
Nie. Wzajemne wsparcie może zwiększać zasoby dostępne całej parze i ułatwiać radzenie sobie z wymaganiami.
Ryzyko przeciążenia wzrasta wtedy, gdy wsparcie staje się stale jednostronne, niewidoczne lub nieuzgodnione, a odpowiedzialność za organizowanie funkcjonowania jednej osoby zostaje stopniowo przeniesiona na drugą.
4. Dlaczego niewykonane zadanie może być dla partnera źródłem tak dużego stresu?
Ponieważ rezultat zadania często dotyczy obojga partnerów. Jeżeli jedna osoba nie wie, czy druga wykona przypisane jej zadanie, może pozostawać w gotowości do interwencji, monitorować sytuację albo przygotowywać alternatywne rozwiązanie.
Nawet jeśli ostatecznie nie przejmie zadania, samo monitorowanie zużywa jej czas, uwagę i inne zasoby.
5. Czy stres z pracy może wpływać na związek?
Tak. Zadanie zawodowe może należeć wyłącznie do jednej osoby, ale jego koszty mogą przechodzić na relację poprzez zmęczenie, drażliwość, wycofanie, ograniczenie komunikacji czy mniejszą dostępność dla partnera.
6. Kiedy indywidualny problem staje się problemem wspólnym?
Wspólne zadanie powstaje wtedy, kiedy problem zaczyna być oceniany jako „nasz”, oboje partnerzy odpowiadają za rezultat, a rozwiązanie wymaga skoordynowanego działania.
Samo pomaganie partnerowi nie oznacza jeszcze, że problem stał się wspólny.
7. Dlaczego osoba z ADHD może potrzebować więcej zasobów do wykonania pozornie prostego zadania?
Trudności wykonawcze mogą zwiększać koszt zadań wymagających organizacji, utrzymywania informacji w pamięci, hamowania reakcji, planowania przyszłych działań czy samodzielnego podtrzymywania motywacji.
Dlatego zadanie, które dla jednej osoby jest niewielkim wymaganiem, dla osoby z ADHD może angażować znaczną część dostępnych zasobów.
8. Kiedy relacja przestaje regulować stres i sama zaczyna go powodować?
Może się tak wydarzyć wtedy, gdy jeden z partnerów przez dłuższy czas musi jednocześnie wykonywać własne zadania, realizować zadania wspólne, kompensować niewykonane obowiązki drugiej osoby, regulować jej emocje i podtrzymywać funkcjonowanie relacji.
Łączne wymagania mogą wtedy zacząć przekraczać jego dostępne zasoby.
9. Co oznacza „wspólne regulowanie obciążeń”?
Oznacza sytuację, w której partnerzy wykorzystują relację do radzenia sobie ze stresem i wymaganiami. Może obejmować wsparcie emocjonalne, pomoc w uporządkowaniu sytuacji, inną perspektywę, pomoc instrumentalną, czasowe przejęcie części obowiązków lub wspólne rozwiązanie problemu.
10. Czym jest „układ nerwowy relacji”?
To metafora, a nie pojęcie oznaczające, że relacja posiada biologiczny układ nerwowy.
Opisuje system wzajemnych zależności, w którym stres, pobudzenie, zasoby i sposób regulowania się jednej osoby wpływają na możliwości funkcjonowania drugiej oraz całej pary.
Pozwala spojrzeć na związek nie tylko jako na miejsce, w którym partnerzy doświadczają stresu, ale również jako na system, za pomocą którego wspólnie próbują ten stres regulować.