Psycholog czy psychiatra przy ADHD – do kogo najlepiej pójść najpierw?
Jeżeli oczekujesz prostej odpowiedzi:
„zawsze najpierw do psychiatry”
albo:
„najpierw trzeba zrobić diagnozę u psychologa”,
to rzeczywistość jest bardziej złożona.
Obie drogi mogą być właściwe.
Dużo zależy od tego, z czym przychodzisz i czego w danym momencie potrzebujesz.
Jeżeli głównym pytaniem jest:
„Czy trudności, które mam od dzieciństwa, rzeczywiście mogą wynikać z ADHD?”
dobrym początkiem może być pogłębiona diagnostyka prowadzona przez psychologa posiadającego doświadczenie w diagnozowaniu ADHD u dorosłych.
Jeżeli natomiast oprócz podejrzenia ADHD występują nasilona depresja, bardzo silny lęk, istotne problemy ze snem, gwałtowne pogorszenie stanu psychicznego albo potrzebna jest ocena możliwości farmakoterapii, udział psychiatry może być potrzebny już na wczesnym etapie.
A czasami najlepsza odpowiedź brzmi:
do obojga – ale niekoniecznie jednocześnie i nie po to samo.
Psycholog i psychiatra nie robią dokładnie tego samego
To podstawowa rzecz, którą warto wyjaśnić.
Psycholog i psychiatra mają inne wykształcenie i częściowo inne kompetencje.
Psychiatra jest lekarzem.
Może przeprowadzać diagnostykę medyczną, rozpoznawać zaburzenia psychiczne, oceniać wskazania i przeciwwskazania do farmakoterapii oraz przepisywać leki.
Psycholog nie jest lekarzem.
W zależności od swoich kwalifikacji i doświadczenia może natomiast prowadzić pogłębioną diagnostykę psychologiczną, wywiad, korzystać z odpowiednich narzędzi diagnostycznych, analizować historię rozwoju i funkcjonowania oraz oceniać obraz trudności w szerszym kontekście psychologicznym.
W praktyce oznacza to, że pytanie:
„kto jest lepszy do ADHD?”
nie jest najlepiej postawionym pytaniem.
Znacznie trafniejsze brzmi:
„jakiej oceny potrzebuję i jakie kompetencje ma osoba, do której się zgłaszam?”
Czy psycholog może diagnozować ADHD?
Tutaj trzeba uważać na bardzo uproszczone odpowiedzi pojawiające się w internecie.
Nie wystarczy powiedzieć:
„idź do dowolnego psychologa i zrób test na ADHD”.
ADHD nie rozpoznaje się na podstawie jednego kwestionariusza ani wyniku testu.
Międzynarodowe standardy podkreślają, że diagnostyka powinna obejmować m.in. szczegółowy wywiad dotyczący obecnych objawów, historię rozwoju, funkcjonowanie w różnych obszarach życia, wpływ objawów na codzienność oraz ocenę innych możliwych przyczyn obserwowanych trudności.
Kwestionariusze i ustrukturyzowane wywiady mogą być bardzo pomocne.
Ale narzędzie diagnostyczne nie zastępuje specjalisty.
Dlatego ważniejsze od pytania:
„czy ten psycholog robi DIVA?”
jest pytanie:
„czy ta osoba rzeczywiście ma doświadczenie w diagnostyce ADHD u dorosłych i diagnostyce różnicowej?”
A czy można od razu pójść do psychiatry?
Tak.
Psychiatra mający doświadczenie w ADHD u dorosłych może być pierwszym specjalistą, do którego zgłosi się pacjent.
Nie oznacza to jednak, że każda konsultacja psychiatryczna automatycznie jest pełną diagnostyką ADHD.
Rzetelne rozpoznanie wymaga zebrania znacznie większej ilości informacji niż odpowiedź na kilka pytań o koncentrację.
Trzeba ustalić między innymi:
kiedy trudności się pojawiły,
czy były obecne w okresie rozwojowym,
w jakich sytuacjach występują,
jak wpływają na życie,
czy istnieją informacje od rodziny lub inne dane dotyczące wcześniejszego funkcjonowania,
a także czy objawów nie można lepiej wyjaśnić innym problemem.
To szczególnie ważne u dorosłych, którzy przychodzą na diagnozę po trzydziestce, czterdziestce czy pięćdziesiątce i mają za sobą wiele lat różnych doświadczeń, sposobów radzenia sobie oraz wcześniejszych diagnoz.
Czy psychiatra musi potwierdzić diagnozę psychologiczną?
W praktyce warto rozdzielić dwie kwestie:
pogłębioną ocenę diagnostyczną
oraz:
medyczną ocenę pacjenta i decyzję dotyczącą leczenia.
Jeżeli po diagnostyce psychologicznej pacjent chce rozpocząć farmakoterapię ADHD, potrzebuje konsultacji z lekarzem, ponieważ psycholog nie przepisuje leków.
Psychiatra nie powinien być jednak traktowany wyłącznie jako osoba, która „przepisuje receptę na podstawie papieru od psychologa”.
Lekarz dokonuje własnej oceny klinicznej i podejmuje decyzję, czy oraz jakie leczenie farmakologiczne jest odpowiednie dla konkretnego pacjenta.
Dobra współpraca wygląda więc raczej tak:
psycholog wnosi pogłębiony materiał diagnostyczny → psychiatra wnosi perspektywę medyczną i psychiatryczną → informacje są łączone → pacjent otrzymuje spójne zalecenia dotyczące dalszego postępowania.
Nie jest to konkurs o to, kto „ma ważniejszą diagnozę”.
To dwa różne obszary kompetencji.
Najważniejsze nie jest więc „psycholog czy psychiatra”, tylko jakość diagnostyki
Można odbyć kilka konsultacji i nadal nie otrzymać rzetelnej odpowiedzi.
Można też trafić do specjalisty, który bardzo dokładnie przeanalizuje problem i w razie potrzeby włączy do procesu drugą osobę.
Współczesne standardy diagnostyczne podkreślają znaczenie pełnej oceny klinicznej, historii rozwojowej i psychiatrycznej oraz diagnostyki różnicowej. Sam wynik skali przesiewowej czy testu neuropsychologicznego nie wystarcza do rozpoznania ADHD.
Dlatego wybierając miejsce diagnostyki, warto sprawdzić nie tylko:
„czy pracuje tam psycholog albo psychiatra?”
ale również:
„jak właściwie wygląda cały proces?”
Czy zbierana jest historia dzieciństwa?
Czy analizowane jest funkcjonowanie w różnych obszarach życia?
Czy specjalista różnicuje ADHD z innymi problemami?
Czy uwzględnia wcześniejsze diagnozy?
Co dzieje się, gdy obraz nie jest jednoznaczny?
Czy w razie potrzeby psycholog i psychiatra mogą się ze sobą skonsultować?
I co pacjent otrzymuje po zakończeniu procesu?
Bo właśnie odpowiedzi na te pytania znacznie więcej mówią o jakości diagnostyki niż sam tytuł zawodowy osoby, do której zapisaliśmy się na pierwszą wizytę.
Nie wiesz, czy zacząć od psychologa, czy psychiatry?
Nie musisz samodzielnie rozstrzygać, który specjalista będzie „właściwszy” dla Twojego przypadku.
W dobrze zaplanowanej diagnostyce najważniejsze jest ustalenie, czego potrzebujesz na danym etapie: pogłębionej oceny ADHD, diagnostyki różnicowej, konsultacji lekarskiej, leczenia farmakologicznego czy połączenia kilku elementów.
W UADHD proces diagnostyczny jest dobierany do sytuacji konkretnej osoby. Szczególnego znaczenia nabiera to wtedy, gdy obok podejrzenia ADHD występują również uzależnienie, depresja, lęk, problemy ze snem albo wcześniejsze diagnozy psychiatryczne.
Zobacz, jak wygląda kompleksowa diagnostyka ADHD w UADHD i od czego można rozpocząć cały proces.
Co robi psycholog w diagnostyce ADHD?
Rola psychologa w diagnostyce ADHD nie powinna sprowadzać się do:
„zrobienia testu na ADHD”.
To jedno z najczęstszych nieporozumień.
Kwestionariusz przesiewowy może wskazać, że warto pogłębić diagnostykę. Ustrukturyzowany wywiad może pomóc systematycznie zebrać informacje o objawach. Testy psychologiczne mogą dostarczyć dodatkowych danych.
Ale żadne pojedyncze narzędzie nie odpowiada samodzielnie na pytanie:
„czy ta osoba ma ADHD?”.
W pogłębionej diagnostyce psychologicznej znacznie ważniejsze jest połączenie informacji z różnych źródeł i zrozumienie historii funkcjonowania człowieka.
Psycholog zbiera historię, a nie tylko aktualną listę objawów
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym.
Dlatego w diagnostyce dorosłego nie wystarczy ustalić, że dzisiaj:
trudno mu się skoncentrować,
odkłada zadania,
zapomina o terminach,
ma chaos w dokumentach,
nie potrafi odpoczywać,
często coś gubi.
Trzeba cofnąć się znacznie dalej.
Jak wyglądała szkoła?
Czy dziecko zapominało przyborów?
Czy trzeba było wielokrotnie przypominać o obowiązkach?
Jak odrabiało lekcje?
Czy często słyszało, że „stać je na więcej”?
Czy problemy pojawiały się w różnych środowiskach?
Czy nadrabiało trudności inteligencją, pomocą rodziców, ogromnym wysiłkiem albo uczeniem się w ostatniej chwili?
Jak zmieniał się obraz trudności wraz z wiekiem?
Właśnie dlatego dobra diagnostyka ADHD u osoby dorosłej przypomina trochę rekonstrukcję historii funkcjonowania, a nie wykonanie jednego testu.
Ważne jest nie tylko występowanie objawu, ale jego znaczenie
Weźmy bardzo popularne stwierdzenie:
„mam problemy z koncentracją”.
Samo w sobie mówi niewiele.
Problemy z koncentracją mogą występować w ADHD, ale również przy depresji, nasilonym lęku, przewlekłym stresie, niewyspaniu, używaniu substancji psychoaktywnych i wielu innych stanach.
Psycholog próbuje więc ustalić nie tylko:
czy trudność istnieje?
ale również:
od kiedy?
w jakich sytuacjach?
jak często?
co ją nasila?
co ją zmniejsza?
jakie powoduje konsekwencje?
czy podobny wzorzec był obecny wcześniej?
To właśnie tutaj zaczyna się diagnostyka różnicowa.
Psycholog może pomóc zobaczyć cały profil funkcjonowania
U części osób obraz jest stosunkowo typowy.
U innych znacznie bardziej skomplikowany.
Dorosły pacjent może jednocześnie zgłaszać:
problemy z uwagą,
prokrastynację,
silne emocje,
napady lęku,
obniżony nastrój,
problemy ze snem,
używanie alkoholu,
przeciążenie,
trudności w relacjach.
Wtedy samo policzenie objawów ADHD nie wystarczy.
Trzeba spróbować odpowiedzieć na pytanie:
co jest czym?
Czy depresja pojawiła się wiele lat po pierwszych trudnościach typowych dla ADHD?
Czy problemy z koncentracją rozpoczęły się dopiero wraz z depresją?
Czy chaos funkcjonowania był obecny przed rozpoczęciem używania substancji?
Czy lęk jest niezależnym problemem, czy częściowo rozwinął się wskutek lat nieprzewidywalnych konsekwencji trudności wykonawczych?
A może kilka problemów rzeczywiście współwystępuje?
W praktyce właśnie takie przypadki pokazują, dlaczego diagnostyka ADHD powinna być czymś więcej niż „testem”.
Czy psycholog może korzystać z DIVA-5 i innych narzędzi?
W diagnostyce mogą być wykorzystywane ustrukturyzowane wywiady, kwestionariusze oraz inne narzędzia pomagające uporządkować informacje.
Jednym z narzędzi używanych w diagnostyce ADHD u dorosłych jest DIVA-5.
Warto jednak pamiętać o jednej rzeczy:
DIVA-5 nie jest badaniem laboratoryjnym, które „wykrywa ADHD”.
Podobnie kwestionariusz przesiewowy nie daje rozpoznania tylko dlatego, że wynik przekroczył określony próg.
Narzędzia pomagają specjaliście.
Nie zastępują rozumowania klinicznego.
Dlatego przy wyborze psychologa warto zwrócić uwagę nie tylko na listę stosowanych testów, ale również na jego doświadczenie w ADHD u dorosłych i diagnostyce różnicowej.
Co robi psychiatra przy podejrzeniu ADHD?
Psychiatra wnosi do procesu inną perspektywę.
Jest lekarzem, dlatego jego rola obejmuje ocenę psychiatryczną i medyczną, a jeżeli ADHD zostanie rozpoznane i istnieją wskazania do leczenia – również prowadzenie farmakoterapii.
To jednak nie oznacza, że zadanie psychiatry zaczyna się dopiero wtedy, kiedy psycholog „skończy diagnozę”.
W niektórych sytuacjach lekarz powinien pojawić się w procesie znacznie wcześniej.
Psychiatra ocenia nie tylko ADHD
Załóżmy, że pacjent zgłasza:
„Nie mogę się skupić, niczego nie kończę, jestem wyczerpany i podejrzewam ADHD”.
Taki opis może pasować do ADHD.
Ale nie tylko.
Dlatego lekarz może oceniać również obecność innych zaburzeń psychicznych, aktualny stan pacjenta, dotychczasowe leczenie, przyjmowane leki oraz kwestie zdrowotne mające znaczenie dla dalszego postępowania.
Szczególnie istotne staje się to wtedy, gdy obraz kliniczny jest bardziej złożony.
Psychiatra jest potrzebny, gdy rozważana jest farmakoterapia ADHD
Psycholog nie może przepisywać leków.
Jeżeli więc po zakończeniu diagnostyki pacjent chce rozważyć leczenie farmakologiczne, potrzebna jest konsultacja lekarska.
I tutaj również warto unikać schematu:
„mam opinię psychologiczną → psychiatra powinien tylko przepisać lek”.
Decyzja o farmakoterapii jest decyzją medyczną.
Psychiatra ocenia pacjenta, zapoznaje się z materiałem diagnostycznym i samodzielnie podejmuje decyzję dotyczącą dalszego leczenia.
Znaczenie mogą mieć m.in. współwystępujące zaburzenia psychiczne, inne przyjmowane leki, stan zdrowia oraz historia używania substancji.
Psychiatra może również zakwestionować wcześniejszą hipotezę
To nie musi oznaczać, że ktoś „źle wykonał diagnozę”.
Wyobraźmy sobie, że podczas diagnostyki psychologicznej zebrano wiele informacji wskazujących na możliwość ADHD.
W konsultacji psychiatrycznej pojawiają się jednak dodatkowe dane, które zmieniają interpretację obrazu.
Albo odwrotnie.
Psychiatra początkowo podejrzewa depresję, a pogłębiona historia rozwojowa pokazuje, że część trudności była obecna wiele lat przed pierwszym epizodem depresyjnym.
Dobra diagnostyka dopuszcza zmianę hipotezy pod wpływem nowych informacji.
Jej celem nie jest potwierdzenie za wszelką cenę tego, z czym pacjent przyszedł.
Celem jest możliwie trafne wyjaśnienie jego trudności.
Diagnoza psychologiczna a diagnoza medyczna ADHD – czym się różnią?
W internecie często powstaje z tego niepotrzebny spór:
„diagnoza psychologa się liczy”
kontra:
„tylko psychiatra może naprawdę zdiagnozować ADHD”.
Dla osoby szukającej pomocy znacznie bardziej użyteczne jest zrozumienie, że ocena psychologiczna i medyczna mogą odpowiadać na częściowo różne pytania i wzajemnie się uzupełniać.
Pogłębiona diagnoza psychologiczna może dostarczyć szczegółowego materiału dotyczącego objawów, historii rozwojowej, funkcjonowania oraz możliwych alternatywnych wyjaśnień trudności.
Konsultacja psychiatryczna wnosi perspektywę lekarską, ocenę stanu psychicznego oraz – gdy jest to zasadne – możliwość zaplanowania farmakoterapii.
Najgorszy model to „przerzucanie” pacjenta między specjalistami
Pacjent słyszy od jednej osoby:
„proszę najpierw zrobić testy”.
Po testach:
„proszę iść do psychiatry”.
U psychiatry:
„proszę jeszcze wrócić do psychologa”.
A każda osoba zna tylko niewielki fragment historii.
Efektem może być wiele wizyt, spore koszty i nadal brak spójnej odpowiedzi.
Dlatego w bardziej złożonych przypadkach szczególnie wartościowy jest model zespołowy, w którym informacje z diagnostyki psychologicznej i medycznej można ze sobą zestawić.
Nie chodzi o to, żeby każdy pacjent obowiązkowo odbywał możliwie największą liczbę konsultacji.
Chodzi o to, żeby wtedy, kiedy druga perspektywa jest potrzebna, rzeczywiście była dostępna.
Kiedy zacząć od psychologa, a kiedy od psychiatry?
Możemy wreszcie wrócić do pytania z początku artykułu.
Jeżeli przede wszystkim chcesz pogłębionej odpowiedzi na pytanie, czy Twój wieloletni wzorzec funkcjonowania może odpowiadać ADHD, rozpoczęcie od psychologa specjalizującego się w diagnostyce ADHD u dorosłych może być rozsądną drogą.
Jeżeli natomiast aktualnie występują nasilone objawy psychiatryczne, stan psychiczny wyraźnie się pogorszył, potrzebujesz oceny lekarskiej albo chcesz rozważyć farmakoterapię, psychiatra może być potrzebny już na początku procesu.
Jeżeli sytuacja jest złożona, odpowiedź może brzmieć:
nie wybieraj między psychologiem a psychiatrą – wybierz proces, w którym obie perspektywy mogą zostać połączone.
A jeśli nie wiem, do której grupy należę?
To normalne.
Pacjent nie powinien przed pierwszą konsultacją samodzielnie przeprowadzać na sobie diagnostyki różnicowej tylko po to, żeby ustalić, do którego specjalisty „wolno” mu się zapisać.
Dobrze zorganizowane miejsce diagnostyczne powinno pomóc określić dalszą ścieżkę.
I właśnie tutaj różnica pomiędzy:
„umówię się na test ADHD”
a:
„zgłoszę się na proces diagnostyczny”
staje się szczególnie widoczna.
W pierwszym przypadku punktem centralnym jest narzędzie.
W drugim – człowiek i pytanie, co najlepiej wyjaśnia jego sposób funkcjonowania.
Zobacz także
Kto diagnozuje ADHD u dorosłych – psycholog czy psychiatra?Jeżeli chcesz dokładniej sprawdzić, jakie kompetencje mają poszczególni specjaliści i kto może uczestniczyć w procesie rozpoznawania ADHD, przeczytaj nasz osobny przewodnik po diagnostyce.
Jak wygląda diagnoza ADHD w UADHD? To znacznie więcej niż potwierdzenie lub wykluczenie ADHDDiagnoza nie powinna sprowadzać się do wykonania jednego testu. Pokazujemy, jak można połączyć historię rozwoju, aktualne funkcjonowanie i diagnostykę różnicową.
Jak wygląda kompleksowa diagnostyka w UADHD? Dlaczego nie skupiamy się wyłącznie na objawieProblemy z koncentracją, impulsywnością czy organizacją mogą mieć różne przyczyny. Zobacz, dlaczego czasami trzeba spojrzeć szerzej niż tylko na objawy ADHD.
Leczenie ADHD krok po kroku. Jak wygląda droga od diagnozy do skutecznego leczenia?Co dzieje się po diagnozie? Wyjaśniamy, jak może wyglądać dalsza droga – od psychoedukacji i strategii codziennego funkcjonowania po konsultację psychiatryczną i farmakoterapię.
ADHD, depresja, lęk albo uzależnienie – kiedy wybór „psycholog czy psychiatra?” staje się bardziej skomplikowany
Nie każda osoba zgłaszająca się na diagnostykę ADHD przychodzi z „czystym” obrazem trudności.
W praktyce bardzo często historia wygląda inaczej.
Ktoś od lat leczy depresję, ale pomiędzy epizodami obniżonego nastroju nadal ma ogromne problemy z organizacją i koncentracją.
Ktoś inny ma rozpoznane zaburzenie lękowe i zastanawia się, czy ciągłe napięcie rzeczywiście wyjaśnia cały jego sposób funkcjonowania.
Jeszcze inna osoba przez lata używała alkoholu albo innych substancji i dopiero podczas leczenia uzależnienia zaczyna zastanawiać się:
„czy część tych trudności była obecna jeszcze zanim zacząłem używać?”
W takich przypadkach odpowiedź:
„idź po prostu do psychologa”
albo:
„idź po prostu do psychiatry”
może być niewystarczająca.
Potrzebna jest diagnostyka różnicowa, a czasami również współpraca kilku specjalistów.
ADHD czy depresja – dlaczego można pomylić te problemy?
Depresja może powodować problemy z koncentracją, pamięcią, motywacją i rozpoczynaniem działania.
Osoba może mówić:
„niczego nie potrafię zacząć”,
„nie mogę się skupić”,
„wszystko odkładam”,
„zapominam o rzeczach”,
„nie mam energii”.
Część tych doświadczeń może przypominać ADHD.
Dlatego samo stwierdzenie:
„mam problemy z koncentracją”
nie pozwala rozstrzygnąć, z czego one wynikają.
Jednym z ważnych elementów jest przebieg trudności w czasie.
Jeżeli problemy z organizacją, uwagą, impulsywnością czy zarządzaniem czasem były obecne wiele lat przed pierwszym epizodem depresyjnym, jest to inna historia niż sytuacja, w której pojawiły się dopiero wraz z wyraźnym obniżeniem nastroju.
Możliwe jest również trzecie rozwiązanie:
ADHD i depresja współwystępują.
Wtedy próba wybrania jednej diagnozy „zamiast” drugiej może prowadzić do zbyt uproszczonego obrazu.
ADHD czy lęk – koncentracja może pogarszać się z różnych powodów
Podobnie jest z zaburzeniami lękowymi.
Człowiek pochłonięty zamartwianiem może mieć ogromny problem z utrzymaniem uwagi na pracy, rozmowie czy książce.
Ale mechanizm nie musi być taki sam jak w ADHD.
Dlatego podczas diagnostyki ważne jest nie tylko:
„czy się rozpraszasz?”
ale:
„co dzieje się w momencie, kiedy tracisz koncentrację?”
Czy uwagę przechwytują obawy i przewidywanie zagrożenia?
Czy rozproszenie występowało również w okresach znacznie mniejszego lęku?
Czy podobne problemy były obecne w dzieciństwie?
Czy trudność dotyczy przede wszystkim sytuacji wywołujących napięcie, czy pojawia się również przy zwykłych codziennych zadaniach?
I ponownie – ADHD oraz zaburzenie lękowe mogą występować jednocześnie.
Diagnostyka różnicowa nie zawsze polega na znalezieniu jednej jedynej diagnozy.
Czasami jej wynikiem jest stwierdzenie, że do pełnego zrozumienia problemu potrzebujemy kilku elementów.
ADHD i uzależnienie – tutaj szczególnie potrzebna jest historia sprzed używania
Diagnostyka ADHD u osoby z doświadczeniem uzależnienia wymaga szczególnej ostrożności.
Substancje psychoaktywne, okresy intensywnego używania, odstawienie, niewyspanie, stres oraz konsekwencje uzależnienia mogą wpływać na uwagę, pamięć, impulsywność, emocje i funkcje wykonawcze.
To może komplikować obraz.
Jednocześnie ADHD i zaburzenia związane z używaniem substancji rzeczywiście często współwystępują.
Dlatego błędem byłoby zarówno automatyczne przypisanie wszystkich trudności ADHD, jak i stwierdzenie:
„skoro było uzależnienie, nie da się już ocenić ADHD”.
Ważnym pytaniem staje się:
co działo się wcześniej?
Jak wyglądało dzieciństwo?
Szkoła?
Organizacja?
Impulsywność?
Relacje?
Podejmowanie ryzyka?
Czy charakterystyczne trudności były obecne przed rozpoczęciem regularnego używania?
Jak zmieniały się w okresach abstynencji?
Jaką funkcję pełniła substancja?
Czy była sposobem na pobudzenie, uspokojenie, sen, koncentrację, zmniejszenie napięcia, czy pełniła zupełnie inną rolę?
To właśnie w takich przypadkach model zespołowy może być szczególnie wartościowy.
Uzależnienie nie oznacza automatycznie, że nie można leczyć ADHD farmakologicznie
To również wymaga ostrożnego wyjaśnienia.
Historia uzależnienia nie jest sama w sobie prostą odpowiedzią „tak” albo „nie” na pytanie o leki na ADHD.
Decyzja wymaga indywidualnej oceny lekarskiej.
Znaczenie może mieć rodzaj i przebieg uzależnienia, aktualne używanie lub abstynencja, stan psychiczny, wcześniejsze leczenie, ryzyko niewłaściwego stosowania leków oraz cały obraz kliniczny.
Dlatego właśnie w przypadku ADHD współwystępującego z uzależnieniem psychiatra nie powinien być postrzegany jedynie jako osoba:
„od wypisania recepty”.
Potrzebna jest ocena korzyści, ryzyka i możliwych sposobów leczenia konkretnej osoby.
Informacje dotyczące farmakoterapii mają tutaj charakter edukacyjny. Indywidualne decyzje dotyczące leków powinny być podejmowane przez lekarza, a część farmakologiczną artykułu przed publikacją warto poddać dodatkowej weryfikacji merytorycznej przez psychiatrę.
Model zespołowy w ADHD – po co psychologowi psychiatra, a psychiatrze psycholog?
Model zespołowy nie oznacza, że każda osoba podejrzewająca ADHD musi przejść przez pięciu specjalistów i kilkanaście badań.
Nie o to chodzi.
Chodzi o możliwość połączenia różnych perspektyw wtedy, kiedy rzeczywiście jest to potrzebne.
Psycholog może mieć czas i narzędzia do bardzo szczegółowego przeanalizowania historii rozwojowej, objawów, codziennego funkcjonowania i materiału z wywiadów.
Psychiatra wnosi perspektywę medyczną, ocenę psychiatryczną oraz możliwość zaplanowania farmakoterapii.
Jeżeli pojawia się uzależnienie, depresja, lęk, wcześniejsze rozpoznania albo niejednoznaczny obraz, możliwość wymiany informacji pomiędzy specjalistami może być szczególnie cenna.
Zespół nie powinien oznaczać powtarzania wszystkiego od początku
Dobrze funkcjonująca współpraca nie polega na tym, że pacjent za każdym razem opowiada całą historię od zera, a każdy specjalista buduje własną diagnozę bez wiedzy o tym, co ustaliła poprzednia osoba.
Celem powinno być łączenie informacji.
Jeżeli psycholog zebrał szczegółowy materiał dotyczący historii rozwojowej, psychiatra może się z nim zapoznać.
Jeżeli podczas konsultacji lekarskiej pojawią się informacje zmieniające wcześniejsze rozumienie przypadku, powinny zostać uwzględnione w całym obrazie.
W szczególnie złożonych sytuacjach może być potrzebne dalsze pogłębienie diagnostyki.
To nie jest wada procesu.
Czasami najbardziej profesjonalnym wnioskiem po pierwszych spotkaniach jest:
„mamy kilka możliwych wyjaśnień i potrzebujemy jeszcze jednej informacji, zanim wyciągniemy ostateczny wniosek”.
Celem nie powinno być „zdobycie diagnozy ADHD”
To zdanie jest szczególnie ważne.
Pacjent może przychodzić z bardzo silnym przekonaniem:
„mam ADHD”.
I ma pełne prawo mieć taką hipotezę.
Może przeczytał wiele artykułów.
Może rozpoznaje u siebie dziesiątki charakterystycznych trudności.
Może diagnozę otrzymało jego dziecko i dopiero wtedy zobaczył podobny wzorzec u siebie.
Rolą diagnostyki nie jest jednak automatyczne potwierdzenie tej hipotezy.
Ale nie jest nią również udowodnienie pacjentowi, że ADHD „sobie wymyślił”.
Celem jest odpowiedź na znacznie ważniejsze pytanie:
co najlepiej wyjaśnia trudności tej konkretnej osoby i jaka pomoc będzie dla niej najbardziej adekwatna?
Czasami odpowiedzią będzie ADHD.
Czasami inne zaburzenie.
Czasami kilka współwystępujących problemów.
A czasami diagnoza będzie wymagała dalszej obserwacji.
I właśnie wtedy współpraca psychologa i psychiatry ma największy sens.
Model zespołowy w ADHD – po co psychologowi psychiatra, a psychiatrze psycholog?
Model zespołowy nie oznacza, że każda osoba podejrzewająca ADHD musi przejść przez pięciu specjalistów i kilkanaście badań.
Nie o to chodzi.
Chodzi o możliwość połączenia różnych perspektyw wtedy, kiedy rzeczywiście jest to potrzebne.
Psycholog może mieć czas i narzędzia do bardzo szczegółowego przeanalizowania historii rozwojowej, objawów, codziennego funkcjonowania i materiału z wywiadów.
Psychiatra wnosi perspektywę medyczną, ocenę psychiatryczną oraz możliwość zaplanowania farmakoterapii.
Jeżeli pojawia się uzależnienie, depresja, lęk, wcześniejsze rozpoznania albo niejednoznaczny obraz, możliwość wymiany informacji pomiędzy specjalistami może być szczególnie cenna.
W UADHD korzystamy właśnie z takiego sposobu pracy. Jednym z psychologów współpracujących w ramach zespołu jest Marek Misiewicz. Jego udział może być szczególnie wartościowy w sytuacjach, w których obraz diagnostyczny wymaga szerszego spojrzenia, pogłębienia określonych obszarów albo zestawienia informacji zebranych na różnych etapach diagnostyki.
Więcej informacji o jego doświadczeniu i obszarach pracy można znaleźć na stronie psychologa Marka Misiewicza.
Zespół nie powinien oznaczać powtarzania wszystkiego od początku
Dobrze funkcjonująca współpraca nie polega na tym, że pacjent za każdym razem opowiada całą historię od zera, a każdy specjalista buduje własną diagnozę bez wiedzy o tym, co ustaliła poprzednia osoba.
Jak wygląda proces diagnostyczny w UADHD – psycholog, psychiatra czy oboje?
W UADHD nie wychodzimy z założenia, że każda osoba podejrzewająca u siebie ADHD musi przejść dokładnie taką samą ścieżkę.
Punktem wyjścia jest inne pytanie:
czego potrzebujemy, żeby możliwie rzetelnie zrozumieć trudności tej konkretnej osoby?
U jednego pacjenta historia rozwojowa i aktualny obraz funkcjonowania mogą stosunkowo wyraźnie wskazywać na ADHD.
U innego pojawi się pytanie o depresję, zaburzenia lękowe, przewlekły stres, problemy ze snem albo konsekwencje wieloletniego przeciążenia.
Jeszcze inna osoba ma za sobą uzależnienie i wtedy szczególnie ważne staje się oddzielenie objawów obecnych od dzieciństwa od tych, które mogły pojawić się lub nasilić w związku z używaniem substancji, odstawieniem czy innymi problemami psychicznymi.
Dlatego proces diagnostyczny powinien wynikać z obrazu klinicznego, a nie ze sztywnego schematu „najpierw test, potem recepta”.
Pierwszy etap: zrozumienie, z czym właściwie przychodzi pacjent
Na początku ważne jest nie tylko to, czy ktoś zaznacza objawy ADHD na liście.
Znaczenie ma powód zgłoszenia się na diagnostykę.
Dlaczego właśnie teraz?
Co najbardziej utrudnia życie?
Czy trudności dotyczą pracy, nauki, relacji, finansów, organizacji codzienności, emocji?
Jak długo występują?
Czy były obecne wcześniej?
Co zmieniło się w ostatnich latach?
Czy pacjent był wcześniej leczony psychiatrycznie lub psychoterapeutycznie?
Czy występowało używanie substancji albo uzależnienie?
To pozwala stworzyć pierwsze hipotezy, które później są weryfikowane.
Drugi etap: historia rozwojowa i objawy ADHD
W diagnostyce ADHD u osoby dorosłej nie można zatrzymać się na teraźniejszości.
Trzeba wrócić do okresu rozwojowego.
Dlatego analizujemy nie tylko obecne trudności, ale również to, jak dana osoba funkcjonowała jako dziecko i nastolatek.
Pomocne mogą być wspomnienia pacjenta, informacje od bliskich, dokumentacja szkolna lub inne dostępne źródła.
Nie zawsze wszystkie te materiały istnieją.
Brak świadectw sprzed kilkudziesięciu lat nie oznacza automatycznie, że diagnostyka jest niemożliwa.
Ważne jest natomiast, żeby nie pomijać pytania o początek i rozwój objawów.
Trzeci etap: diagnostyka różnicowa
To jeden z najważniejszych elementów całego procesu.
Nie pytamy wyłącznie:
„czy są objawy ADHD?”
Pytamy również:
„czy istnieje inne wyjaśnienie tych objawów?”
oraz:
„czy ADHD może współwystępować z innym problemem?”
To istotna różnica.
Depresja nie wyklucza ADHD.
Lęk nie wyklucza ADHD.
Uzależnienie nie wyklucza ADHD.
Problemy ze snem również nie oznaczają automatycznie, że ADHD nie występuje.
Ale obecność tych trudności zmienia sposób, w jaki należy interpretować zgłaszane objawy.
Dlatego czasami potrzebne jest poszerzenie diagnostyki albo konsultacja z innym członkiem zespołu.
Czwarty etap: nie tylko „tak” albo „nie”
Pacjent zgłaszający się na diagnostykę najczęściej chce otrzymać jasną odpowiedź:
„czy mam ADHD?”
To zrozumiałe.
Dobra diagnostyka powinna jednak dostarczyć czegoś więcej niż samej etykiety diagnostycznej.
Powinna pomóc odpowiedzieć również na pytania:
Jakie trudności są obecne?
Co może je wyjaśniać?
Jak wpływają na codzienne życie?
Czy występują inne problemy wymagające uwagi?
Co można zrobić dalej?
Czasami właśnie ta część okazuje się dla pacjenta równie ważna jak samo rozpoznanie.
Co dzieje się po diagnozie ADHD?
Diagnoza nie powinna być końcem procesu.
Powinna być początkiem bardziej świadomego planowania dalszej pomocy.
I tutaj ponownie wracamy do różnicy pomiędzy rolą psychologa a rolą psychiatry.
Nie każda osoba po diagnozie potrzebuje dokładnie tego samego
Jedna osoba przede wszystkim chce zrozumieć, dlaczego przez lata funkcjonowała w określony sposób.
Inna potrzebuje konkretnych strategii dotyczących organizacji, czasu, funkcji wykonawczych czy regulacji emocji.
Ktoś będzie chciał rozpocząć psychoterapię.
Ktoś inny będzie chciał omówić możliwość farmakoterapii.
A u osoby z uzależnieniem priorytetem może być zintegrowanie leczenia ADHD z dalszym procesem zdrowienia.
Dlatego po diagnozie nie istnieje jeden obowiązkowy schemat.
Jeśli rozważasz leki, potrzebujesz lekarza
Farmakoterapia ADHD wymaga konsultacji lekarskiej.
Psychiatra ocenia wskazania i przeciwwskazania, bierze pod uwagę stan zdrowia, współwystępujące problemy, przyjmowane leki oraz inne informacje mające znaczenie dla bezpieczeństwa leczenia.
Sam fakt otrzymania rozpoznania ADHD nie oznacza automatycznie, że konkretna osoba powinna otrzymać konkretny lek.
Dobór leczenia jest indywidualną decyzją medyczną.
Dotyczy to szczególnie sytuacji bardziej złożonych – na przykład współwystępującej depresji, zaburzeń lękowych czy historii uzależnienia.
Leczenie ADHD to nie tylko farmakoterapia
To również ważne, bo pytanie:
„psycholog czy psychiatra?”
czasami jest w rzeczywistości pytaniem:
„terapia czy leki?”
A tutaj również nie zawsze trzeba wybierać jedną drogę.
W zależności od potrzeb pomoc może obejmować psychoedukację, strategie dotyczące codziennego funkcjonowania, pracę nad organizacją i funkcjami wykonawczymi, psychoterapię oraz farmakoterapię.
Jeżeli ADHD współwystępuje z innym problemem, plan leczenia powinien uwzględniać również ten drugi obszar.
Więcej o kolejnych etapach opisujemy w artykule „Leczenie ADHD krok po kroku. Jak wygląda droga od diagnozy do skutecznego leczenia?”
Diagnoza ADHD online – czy wtedy również potrzebny jest psycholog lub psychiatra?
Sama forma spotkania – stacjonarna albo online – nie rozstrzyga o jakości diagnostyki.
Znacznie ważniejsze jest to, kto prowadzi proces, jak zbierane są informacje, jak wygląda diagnostyka różnicowa i co dzieje się w przypadku niejednoznacznego obrazu.
Wiele elementów wywiadu diagnostycznego można przeprowadzić podczas konsultacji online.
Nie oznacza to jednak, że każda internetowa usługa opisana jako:
„diagnoza ADHD online”
jest tym samym.
Warto sprawdzić, czy proces obejmuje historię rozwojową, aktualne funkcjonowanie, ocenę wpływu objawów na życie i diagnostykę różnicową, a także jakie kwalifikacje ma osoba prowadząca diagnozę.
Jeżeli potrzebna jest farmakoterapia, konieczna jest również odpowiednia konsultacja lekarska.
Dlatego wybierając diagnostykę online, warto oceniać cały proces, a nie tylko wygodę spotkania przez kamerę.
Więcej na ten temat opisujemy w osobnym artykule dotyczącym diagnozy ADHD online.
Jak wybrać psychologa lub psychiatrę do ADHD?
Samo znalezienie w internecie specjalisty, który ma w opisie:
„ADHD u dorosłych”
nie zawsze wystarczy.
W ostatnich latach zainteresowanie diagnostyką ADHD bardzo wzrosło. Jednocześnie procesy oferowane w różnych miejscach mogą wyglądać zupełnie inaczej.
W jednym przypadku będzie to pogłębiona diagnostyka obejmująca historię rozwojową i diagnostykę różnicową.
W innym – kilka kwestionariuszy i krótka rozmowa.
Dlatego przed zapisaniem się warto sprawdzić nie tylko zawód specjalisty, ale również sposób, w jaki pracuje.
Jeśli wybierasz psychologa, zapytaj o doświadczenie w diagnostyce ADHD u dorosłych
Nie każdy psycholog zajmuje się diagnostyką ADHD.
Podobnie jak nie każdy psycholog specjalizuje się w uzależnieniach, zaburzeniach lękowych czy diagnostyce neuropsychologicznej.
Warto więc sprawdzić, czy dana osoba rzeczywiście pracuje z dorosłymi z podejrzeniem ADHD oraz jak wygląda prowadzony przez nią proces.
Dobre pytania przed rozpoczęciem diagnostyki mogą dotyczyć tego:
czy zbierana jest historia rozwojowa,
czy wykorzystywane są ustrukturyzowane narzędzia diagnostyczne,
czy analizowane jest funkcjonowanie w różnych obszarach życia,
czy prowadzona jest diagnostyka różnicowa,
co dzieje się, jeżeli wynik nie jest jednoznaczny,
czy istnieje możliwość konsultacji przypadku z psychiatrą lub innym specjalistą.
Sama informacja:
„wykonujemy test na ADHD”
mówi o jakości diagnostyki znacznie mniej niż odpowiedzi na te pytania.
Jeśli wybierasz psychiatrę, również zwróć uwagę na doświadczenie w ADHD u dorosłych
Psychiatria jest bardzo szeroką dziedziną.
Dlatego także tutaj warto szukać lekarza, który ma doświadczenie w rozpoznawaniu i leczeniu ADHD u osób dorosłych.
Jest to szczególnie istotne, jeżeli obraz jest bardziej skomplikowany – na przykład występują wcześniejsze diagnozy psychiatryczne, kilka stosowanych leków, depresja, silny lęk albo historia uzależnienia.
W takiej sytuacji konsultacja nie dotyczy wyłącznie pytania:
„czy przepisać lek na ADHD?”
Trzeba zobaczyć pacjenta szerzej.
Uważaj na obietnicę diagnozy opartą na jednym teście
Nie istnieje pojedynczy kwestionariusz, test komputerowy ani wynik jednego wywiadu, który samodzielnie „udowadnia” ADHD.
Narzędzia diagnostyczne są pomocne, ale ich wyniki trzeba interpretować w kontekście całej historii pacjenta.
Jeżeli więc oferta diagnostyczna brzmi mniej więcej:
„zrób test i dowiedz się, czy masz ADHD”,
warto sprawdzić, co dokładnie kryje się pod słowem „diagnoza”.
Rzetelna ocena ADHD u osoby dorosłej wymaga szerszego spojrzenia.
Dobra diagnostyka dopuszcza odpowiedź: „to nie jest ADHD”
To może wydawać się oczywiste, ale jest jednym z najważniejszych kryteriów jakości procesu.
Jeżeli diagnostyka od początku jest skonstruowana wyłącznie po to, żeby potwierdzić ADHD, przestaje być prawdziwą diagnostyką różnicową.
Specjalista powinien brać pod uwagę możliwość, że objawy mają inne wyjaśnienie.
Jednocześnie nie powinien automatycznie odrzucać ADHD tylko dlatego, że pacjent:
skończył studia,
ma dobrą pracę,
nie był „niegrzecznym dzieckiem”,
nie ma widocznej nadruchliwości,
cierpi na depresję,
ma zaburzenia lękowe,
albo w przeszłości doświadczył uzależnienia.
Ani sukces życiowy, ani współwystępowanie innych problemów nie rozstrzygają same w sobie o obecności lub braku ADHD.
Psycholog czy psychiatra przy ADHD – najprostszy sposób podjęcia decyzji
Jeżeli po przeczytaniu całego artykułu nadal zastanawiasz się:
„dobrze, ale gdzie konkretnie mam się zapisać?”
można przyjąć prostą zasadę orientacyjną.
Jeżeli przede wszystkim potrzebujesz pogłębionej diagnostyki ADHD, możesz rozpocząć od psychologa mającego doświadczenie w diagnostyce ADHD u dorosłych.
Jeżeli potrzebujesz oceny lekarskiej, masz nasilone objawy psychiatryczne albo chcesz rozważyć farmakoterapię, potrzebujesz psychiatry.
Jeżeli natomiast sytuacja jest złożona – na przykład podejrzeniu ADHD towarzyszą uzależnienie, depresja, lęk, wcześniejsze diagnozy albo niejasna historia objawów – szczególnie wartościowe może być miejsce, w którym dostępna jest współpraca psychologa i psychiatry.
Nie jest to jednak sztywna instrukcja dla każdego pacjenta.
Można rozpocząć diagnostykę u psychiatry.
Można rozpocząć ją u psychologa.
Najważniejsze jest to, żeby pierwsza osoba potrafiła rozpoznać moment, w którym potrzebna jest druga perspektywa.
Nie musisz wiedzieć przed pierwszą wizytą, jaka będzie cała ścieżka
Pacjent nie powinien być własnym koordynatorem diagnostyki.
Nie musi przed pierwszym spotkaniem wiedzieć:
„potrzebuję DIVA-5, potem jeszcze tego testu, następnie psychiatry, a na końcu konkretnego leku”.
Właśnie po to zgłasza się do specjalisty.
Dobrze zaplanowany proces powinien pomóc ustalić, jakie kolejne kroki rzeczywiście są potrzebne, zamiast z góry wykonywać wszystko, co jest dostępne.
I być może właśnie to jest najważniejszą odpowiedzią na pytanie postawione w tytule tego artykułu:
przy ADHD nie zawsze trzeba wybierać między psychologiem a psychiatrą. Trzeba wybrać specjalistę lub zespół, który potrafi przeprowadzić rzetelną diagnostykę i – jeżeli sytuacja tego wymaga – włączyć do procesu drugą perspektywę.
Podejrzewasz ADHD i nie wiesz, od kogo zacząć?
Nie musisz przed pierwszą wizytą wiedzieć, czy potrzebujesz psychologa, psychiatry, dodatkowej diagnostyki czy farmakoterapii.
Od tego właśnie jest dobrze zaplanowany proces diagnostyczny.
W UADHD nie traktujemy diagnozy ADHD jako wykonania jednego testu i sprawdzenia, czy liczba objawów przekroczyła określony próg.
Patrzymy szerzej.
Analizujemy historię rozwoju, obecne funkcjonowanie, konsekwencje trudności w różnych obszarach życia oraz inne możliwe przyczyny zgłaszanych objawów.
Jeżeli obraz jest bardziej złożony – na przykład pojawia się depresja, silny lęk, uzależnienie, wcześniejsze diagnozy psychiatryczne albo wątpliwości dotyczące źródła trudności – proces może zostać poszerzony o dodatkową perspektywę specjalisty.
Psycholog i psychiatra nie muszą być dwiema konkurencyjnymi drogami.
W dobrze zorganizowanej diagnostyce mogą odpowiadać na różne pytania i uzupełniać informacje potrzebne do zrozumienia sytuacji konkretnej osoby.
Jeżeli po diagnozie rozważana jest farmakoterapia, potrzebna będzie konsultacja lekarska. Jeżeli natomiast najpierw potrzebne jest szczegółowe przeanalizowanie wieloletniej historii objawów i funkcjonowania, ważną rolę może pełnić diagnostyka psychologiczna.
A jeśli nie wiesz, od czego zacząć?
Zobacz, jak wygląda diagnoza ADHD w UADHD i jak dobieramy kolejne etapy diagnostyki do sytuacji konkretnej osoby. Kliknij tutaj.
Celem nie powinno być jak najszybsze zdobycie odpowiedzi:
„mam ADHD” albo „nie mam ADHD”.
Celem jest zrozumienie:
co rzeczywiście stoi za Twoimi trudnościami i jaka dalsza pomoc ma największy sens.
Literatura
Adamou M., Arif M., Asherson P. i wsp. (2024). The adult ADHD assessment quality assurance standard. Frontiers in Psychiatry, 15, 1380410.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11327143/Kooij J.J.S., Bijlenga D., Salerno L. i wsp. (2019). Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry, 56, 14–34.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30453134/Faraone S.V., Banaschewski T., Coghill D. i wsp. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33549739/National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87).
https://www.nice.org.uk/guidance/ng87Young S., Abbasian C., Al-Attar Z. i wsp. (2023). Identification and treatment of individuals with attention-deficit/hyperactivity disorder and substance use disorder: An expert consensus statement. World Journal of Psychiatry, 13(3), 84–112.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10075023/Crunelle C.L., van den Brink W., Moggi F. i wsp. (2018). International Consensus Statement on Screening, Diagnosis and Treatment of Substance Use Disorder Patients with Comorbid Attention Deficit/Hyperactivity Disorder. European Addiction Research, 24(1), 43–51.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5986068/
Ważna informacja
Artykuł ma charakter edukacyjny. Zakres kompetencji poszczególnych specjalistów oraz formalne zasady dotyczące rozpoznania medycznego mogą zależeć od systemu ochrony zdrowia i obowiązujących przepisów. Niezależnie od modelu organizacyjnego aktualne standardy podkreślają, że rozpoznanie ADHD nie powinno opierać się wyłącznie na kwestionariuszu lub pojedynczym teście, lecz na odpowiednio pogłębionej ocenie klinicznej, historii rozwojowej, wpływie objawów na funkcjonowanie oraz diagnostyce różnicowej.