„Przecież wiem, co mam robić”.
„Naprawdę chcę być trzeźwy”.
„Na terapii wszystko rozumiem, a później znowu robię dokładnie to samo”.
„Obiecuję sobie, że tym razem będzie inaczej, ale kiedy pojawia się impuls, cała wiedza gdzieś znika”.
Takie doświadczenia mogą mieć bardzo różne przyczyny i same w sobie nie świadczą o ADHD. Nawrót jest złożonym zjawiskiem, a przebieg uzależnienia zależy od wielu czynników biologicznych, psychologicznych, społecznych i środowiskowych.
Istnieje jednak grupa pacjentów, u których do obrazu uzależnienia dochodzi jeszcze jeden ważny element: nierozpoznane ADHD.
ADHD i zaburzenia związane z używaniem substancji współwystępują znacznie częściej, niż można byłoby oczekiwać przypadkowo. Aktualne polskie rekomendacje dotyczące ADHD u dorosłych przywołują szacunki, według których ADHD występuje u około 19,4–27,2% osób z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji.
To oznacza, że w gabinecie terapii uzależnień ADHD nie jest problemem marginalnym.
Co więcej, część jego objawów może być łatwa do przeoczenia.
Impulsywność można przypisać uzależnieniu.
Problemy z organizacją – „brakowi zaangażowania w terapię”.
Niepojawienie się na spotkaniu – „oporowi”.
Niewykonanie ustalonego zadania – „brakowi motywacji”.
Trudność z zastosowaniem poznanych strategii w sytuacji silnego pobudzenia – „niewystarczającej pracy nad sobą”.
Tymczasem u części pacjentów warto zadać dodatkowe pytanie:
czy podobne trudności występowały już przed rozwojem uzależnienia i czy mogą być związane również z ADHD?
To szczególnie ważne, ponieważ ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. Jeśli rzeczywiście występuje, jego historia powinna sięgać okresu rozwojowego. Jednocześnie diagnostyka osoby używającej substancji jest bardziej skomplikowana, ponieważ używanie, odstawienie, problemy ze snem czy inne zaburzenia psychiczne mogą powodować objawy przypominające ADHD.
Dlatego nie chodzi o to, aby każdej osobie z nawrotami uzależnienia przypisywać ADHD.
Chodzi o coś odwrotnego: żeby nie przeoczyć ADHD tam, gdzie rzeczywiście współwystępuje z uzależnieniem.
Ma to również znaczenie dla leczenia. Aktualne polskie rekomendacje podkreślają, że możliwe jest prowadzenie diagnostyki ADHD u osoby pozostającej w terapii uzależnienia, choć przy aktywnym uzależnieniu rzetelna ocena może być znacznie trudniejsza. Postępowanie powinno uwzględniać oba problemy oraz indywidualne ryzyko związane m.in. z używaniem substancji i farmakoterapią.
W tym artykule przyglądamy się więc temu, dlaczego ADHD i uzależnienia tak często współwystępują, w jaki sposób objawy ADHD mogą utrudniać proces zdrowienia oraz dlaczego u części pacjentów samo leczenie uzależnienia może nie wystarczyć, jeśli drugi problem pozostaje nierozpoznany.
Czy ADHD może wpływać na skuteczność leczenia uzależnienia?
Przez wiele lat leczenie uzależnień koncentrowało się przede wszystkim na pracy nad mechanizmami uzależnienia, utrzymaniu abstynencji oraz zmianie stylu życia. Obecnie wiemy jednak, że u części pacjentów uzależnienie współwystępuje z innymi zaburzeniami, które mogą znacząco wpływać na przebieg terapii.
Jednym z najczęściej opisywanych w literaturze naukowej zaburzeń współwystępujących jest ADHD u dorosłych.
Szacuje się, że ADHD występuje u osób z zaburzeniami używania substancji znacznie częściej niż w populacji ogólnej. Co więcej, u wielu dorosłych pozostaje nierozpoznane przez lata. Objawy bywają błędnie przypisywane cechom charakteru, skutkom uzależnienia lub przewlekłemu stresowi.
To oznacza, że część osób może podejmować kolejne próby leczenia, pozostając zmotywowaną do zmiany, a mimo to doświadczać nawrotów.
Dlaczego ADHD zwiększa ryzyko uzależnienia?
ADHD nie jest wyłącznie problemem z koncentracją.
To neurorozwojowe zaburzenie wpływa między innymi na:
kontrolę impulsów,
regulację emocji,
planowanie i organizację,
odraczanie gratyfikacji,
funkcjonowanie układu nagrody,
utrzymywanie motywacji.
Osoby z ADHD często doświadczają silnego napięcia, trudności z wytrzymaniem dyskomfortu oraz poszukują szybkiej ulgi. Alkohol, narkotyki czy niektóre leki mogą na krótki czas zmniejszać napięcie lub poprawiać koncentrację, dlatego u części osób substancje psychoaktywne stają się nieświadomą próbą radzenia sobie z objawami.
Dlaczego sama terapia uzależnień czasami nie wystarcza?
Wyobraźmy sobie osobę, która ukończyła terapię.
Rozumie mechanizmy uzależnienia.
Wie, jak rozpoznawać głód.
Jest zmotywowana do utrzymania abstynencji.
Jednak nadal każdego dnia zmaga się z impulsywnością, chaosem organizacyjnym, trudnościami z planowaniem, silnymi emocjami czy problemami z koncentracją.
Jeżeli źródłem tych trudności jest nierozpoznane ADHD, sama terapia uzależnień może nie obejmować wszystkich czynników wpływających na codzienne funkcjonowanie pacjenta.
Nie oznacza to, że terapia była nieskuteczna.
Może oznaczać, że potrzebne jest szersze spojrzenie na przyczyny trudności.
ADHD a ryzyko nawrotów
Badania wskazują, że impulsywność, trudności w regulacji emocji oraz problemy z funkcjami wykonawczymi mogą zwiększać ryzyko nawrotów.
Nie chodzi wyłącznie o samą substancję.
Czasami największym wyzwaniem jest zatrzymanie impulsu, przewidzenie konsekwencji lub zastosowanie strategii radzenia sobie w sytuacji kryzysowej.
Dlatego współczesne podejście do leczenia coraz częściej zakłada równoczesne uwzględnienie zarówno uzależnienia, jak i współwystępującego ADHD.
Czy każda osoba uzależniona ma ADHD?
Nie.
To bardzo ważne.
Nie każde uzależnienie wynika z ADHD.
Nie każda osoba z ADHD rozwinie uzależnienie.
Jednak obecność ADHD zwiększa ryzyko rozwoju zaburzeń związanych z używaniem substancji psychoaktywnych. Z tego względu coraz więcej specjalistów rekomenduje ocenę objawów ADHD u osób podejmujących leczenie uzależnień.
Kiedy warto rozważyć diagnozę ADHD?
Warto skonsultować się ze specjalistą, jeśli oprócz problemu uzależnienia od wielu lat występują:
trudności z koncentracją,
impulsywność,
problemy z organizacją codziennych obowiązków,
częste odkładanie zadań,
wewnętrzny niepokój,
silna reaktywność emocjonalna,
podobne trudności obecne już w dzieciństwie.
Profesjonalna diagnoza pozwala ocenić, czy objawy rzeczywiście odpowiadają kryteriom ADHD i czy wymagają dalszej diagnostyki lub leczenia.
Co warto zapamiętać?
✔️ ADHD nie powoduje uzależnienia, ale może zwiększać ryzyko jego rozwoju.
✔️ Nierozpoznane ADHD może utrudniać utrzymanie abstynencji oraz zwiększać ryzyko nawrotów.
✔️ Skuteczne leczenie często wymaga spojrzenia na pacjenta całościowo i uwzględnienia współwystępujących zaburzeń.
Rozpocznij od właściwej diagnozy
Jeżeli od lat zmagasz się z uzależnieniem, a jednocześnie od dzieciństwa występują u Ciebie trudności z koncentracją, impulsywnością lub regulacją emocji, warto rozważyć diagnostykę ADHD. U części osób właśnie nierozpoznane ADHD okazuje się jednym z czynników utrudniających trwałe zdrowienie.
W UADHD proces diagnostyczny pozwala ocenić nie tylko obecność objawów ADHD, ale również ich wpływ na codzienne funkcjonowanie i przebieg uzależnienia. Dzięki temu możliwe jest zaplanowanie leczenia uwzględniającego oba problemy.
➡ Rozpocznij diagnostykę ADHD w UADHD
Co mówią najnowsze rekomendacje?
Aktualne polskie rekomendacje dotyczące diagnostyki i leczenia ADHD u dorosłych zwracają szczególną uwagę na współwystępowanie ADHD i zaburzeń związanych z używaniem substancji. Według przywoływanych w nich danych ADHD może występować u około 19,4–27,2% osób z zaburzeniami używania substancji. Eksperci podkreślają również, że ADHD można diagnozować u osób będących w terapii uzależnienia, natomiast przy aktywnym używaniu substancji proces diagnostyczny jest bardziej wymagający. Leczenie powinno uwzględniać zarówno ADHD, jak i uzależnienie oraz indywidualne ryzyko związane z farmakoterapią.
Najczęściej zadawane pytania o ADHD i leczenie uzależnień
Czy ADHD może utrudniać leczenie uzależnienia?
Tak, u części osób współwystępujące i nierozpoznane ADHD może komplikować proces leczenia uzależnienia. Trudności z impulsywnością, regulacją emocji, planowaniem, odraczaniem nagrody czy realizowaniem wcześniej podjętych decyzji mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie w terapii. Nie oznacza to jednak, że ADHD jest przyczyną każdego niepowodzenia lub nawrotu.
Czy osoby z ADHD częściej się uzależniają?
Badania wskazują, że ADHD wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń związanych z używaniem substancji. Zależność jest jednak złożona. Znaczenie mogą mieć m.in. impulsywność, regulacja emocji, przetwarzanie nagrody, zaburzenia współwystępujące oraz czynniki środowiskowe i genetyczne. Nie każda osoba z ADHD rozwinie uzależnienie.
Jak często ADHD występuje u osób uzależnionych?
ADHD jest znacznie częstsze wśród osób z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji niż w populacji ogólnej. Polskie rekomendacje dotyczące diagnostyki i leczenia ADHD u dorosłych przywołują dane wskazujące na występowanie ADHD u około 19,4–27,2% osób z zaburzeniami używania substancji. To jeden z powodów, dla których przy powtarzających się trudnościach w leczeniu warto uwzględnić możliwość współwystępowania ADHD.
Czy nawracające uzależnienie może oznaczać nierozpoznane ADHD?
Może, ale sam nawrót nie jest podstawą do podejrzenia ani rozpoznania ADHD. Nawrót w uzależnieniu jest złożonym zjawiskiem i może mieć wiele przyczyn. Jeżeli jednak problemy z impulsywnością, uwagą, organizacją czy regulacją zachowania były obecne już przed rozwojem uzależnienia i sięgają dzieciństwa, warto rozważyć profesjonalną diagnostykę ADHD.
Czy problemy z koncentracją u osoby uzależnionej oznaczają ADHD?
Nie. Problemy z koncentracją mogą wynikać z działania substancji psychoaktywnych, odstawienia, niewyspania, depresji, lęku, przewlekłego stresu oraz wielu innych czynników. Dlatego w diagnostyce ADHD szczególnie ważna jest historia rozwojowa i ustalenie, czy charakterystyczne trudności występowały przed rozpoczęciem problemowego używania substancji.
Czy można diagnozować ADHD podczas terapii uzależnienia?
Tak. Współwystępowanie uzależnienia nie wyklucza diagnostyki ADHD. Aktualne polskie rekomendacje wskazują jednak, że przy aktywnym używaniu substancji ocena może być trudniejsza, ponieważ część objawów może przypominać ADHD. Dlatego diagnostyka powinna uwzględniać przebieg uzależnienia, okresy abstynencji oraz funkcjonowanie pacjenta przed rozpoczęciem używania substancji.
Czy ADHD można leczyć u osoby z uzależnieniem?
Tak. Współwystępowanie zaburzenia używania substancji nie oznacza, że ADHD należy pozostawić bez leczenia. Postępowanie powinno uwzględniać oba problemy, a sposób leczenia dobiera się indywidualnie. W przypadku farmakoterapii decyzję podejmuje lekarz, biorąc pod uwagę m.in. aktualne używanie substancji, historię uzależnienia, ryzyko niewłaściwego stosowania leków oraz ogólny stan pacjenta.
Czy leki na ADHD zwiększają ryzyko uzależnienia?
Nie można przyjąć prostej zasady, że farmakologiczne leczenie ADHD prowadzi do uzależnienia. Jednocześnie u osoby z historią zaburzenia używania substancji dobór leku, sposób jego stosowania i monitorowanie leczenia wymagają szczególnej oceny lekarskiej. Historia uzależnienia jest ważną informacją przy planowaniu farmakoterapii, ale sama w sobie nie oznacza automatycznie, że ADHD nie może być leczone.
Czy osoba uzależniona może przyjmować leki stymulujące na ADHD?
W określonych sytuacjach jest to możliwe, ale decyzja zawsze powinna należeć do lekarza prowadzącego i wymaga indywidualnej oceny korzyści oraz ryzyka. Znaczenie mają m.in. rodzaj uzależnienia, aktualny sposób używania substancji, stabilność pacjenta i ryzyko niewłaściwego stosowania lub przekazywania leku innym osobom. Dostępne są również leki niestymulujące stosowane w ADHD.
Dlaczego nierozpoznane ADHD może być ważne w terapii uzależnienia?
Ponieważ część trudności może być błędnie interpretowana wyłącznie jako „brak motywacji” albo „niezaangażowanie w terapię”. Pacjent może rozumieć zalecenia, a jednocześnie mieć duże problemy z planowaniem, pamiętaniem, hamowaniem impulsywnej reakcji czy zastosowaniem strategii w odpowiednim momencie. Rozpoznanie mechanizmu trudności może pozwolić lepiej dopasować sposób prowadzenia terapii.
Kiedy warto rozważyć diagnostykę ADHD u osoby leczonej z powodu uzależnienia?
Szczególną uwagę warto zwrócić na sytuację, w której trudności z uwagą, impulsywnością, organizacją, zarządzaniem czasem czy kontrolowaniem zachowania nie rozpoczęły się wraz z uzależnieniem, ale podobny wzorzec można odnaleźć już w dzieciństwie i kolejnych etapach życia. O tym, czy objawy rzeczywiście spełniają kryteria ADHD, powinien jednak rozstrzygać pełny proces diagnostyczny, a nie pojedynczy objaw czy internetowy test.
Chcesz przeczytać więcej?
Poniżej znajdziesz publikacje naukowe oraz wytyczne kliniczne dotyczące związku ADHD i uzależnień.
ADHD a uzależnienia – Międzynarodowy Konsensus (2021)
208 wniosków opartych na dowodach naukowych dotyczących ADHD, w tym informacji o zwiększonym ryzyku uzależnień.
👉 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S014976342100049X
ADHD u osób uzależnionych – metaanaliza
Metaanaliza opublikowana w Drug and Alcohol Dependence pokazująca częstość występowania ADHD u osób leczonych z powodu uzależnień.
👉 https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0376871612000038
Wytyczne NICE dotyczące ADHD
Aktualne brytyjskie wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia ADHD.
👉 https://www.nice.org.uk/guidance/ng87
World Federation of ADHD
Międzynarodowa organizacja gromadząca aktualne dowody naukowe dotyczące ADHD.