Samokrytyka nie pojawia się znikąd
Większość osób z ADHD nie budzi się pewnego dnia z przekonaniem, że jest niewystarczająca.
Takie przekonania budują się stopniowo.
Przez lata pojawiają się sytuacje, w których mimo dużego wysiłku efekty okazują się gorsze od oczekiwanych. Niedokończone zadania, zapomniane obowiązki, spóźnienia czy trudności z organizacją zaczynają tworzyć powtarzający się wzorzec.
Z czasem coraz łatwiej uwierzyć, że problem leży w człowieku, a nie w sposobie funkcjonowania jego układu nerwowego.
„Przecież znowu zawiodłem”
W praktyce klinicznej bardzo często obserwujemy, że osoby z ADHD nie oceniają siebie na podstawie swoich sukcesów, lecz pojedynczych porażek.
Jedno niedotrzymane zobowiązanie potrafi przesłonić wiele dobrze wykonanych zadań.
Pojawiają się myśli:
„Znowu nie dałem rady.”
„Nigdy się nie zmienię.”
„Nie można na mnie polegać.”
„Inni radzą sobie lepiej.”
Choć brzmią jak obiektywna ocena rzeczywistości, często są efektem wieloletnich doświadczeń życia z niezdiagnozowanym ADHD.
Dlaczego mózg zapamiętuje głównie porażki?
Przewlekły stres i częste doświadczanie niepowodzeń powodują, że organizm staje się szczególnie wrażliwy na informacje potwierdzające wcześniejsze przekonania.
Każda kolejna trudność wydaje się dowodem na własną nieskuteczność.
Sukcesy są bagatelizowane lub przypisywane przypadkowi.
W efekcie tworzy się błędne koło – im mniejsze zaufanie do siebie, tym większe napięcie przed kolejnym zadaniem, a im większe napięcie, tym trudniej wykorzystać własne możliwości.
Poczucie winy nie motywuje
Wiele osób wierzy, że jeśli będą wystarczająco surowe wobec siebie, zaczną lepiej funkcjonować.
Badania i doświadczenie kliniczne pokazują jednak coś przeciwnego.
Przewlekły samokrytycyzm zwiększa poziom stresu, pogarsza funkcjonowanie poznawcze i dodatkowo obciąża funkcje wykonawcze.
Paradoksalnie więc osoba zaczyna działać jeszcze mniej skutecznie, mimo że wkłada coraz więcej wysiłku.
Od zrozumienia do odbudowy zaufania
Jednym z ważniejszych elementów pracy terapeutycznej jest oddzielenie objawów ADHD od obrazu samego siebie.
Zrozumienie, że trudności wynikają z odmiennego funkcjonowania układu nerwowego, nie oznacza zdejmowania z siebie odpowiedzialności.
Pozwala natomiast spojrzeć na własne doświadczenia z większą życzliwością i realizmem.
Dopiero wtedy można stopniowo odbudowywać zaufanie do własnych możliwości oraz uczyć się strategii lepiej dopasowanych do sposobu funkcjonowania mózgu.
Podsumowanie
Poczucie winy i brak zaufania do siebie należą do najczęściej pomijanych konsekwencji życia z nierozpoznanym ADHD.
Nie są one cechą charakteru ani dowodem słabości.
Bardzo często stanowią efekt wieloletnich doświadczeń, w których osoba wielokrotnie próbowała sprostać wymaganiom przy jednoczesnym zmaganiu się z trudnościami wynikającymi z funkcjonowania układu nerwowego.
Zrozumienie tego mechanizmu może stać się pierwszym krokiem do przerwania błędnego koła samokrytyki i rozpoczęcia procesu odbudowy zaufania do siebie.