ADHD i opioidy – czy osoby z ADHD są bardziej narażone na uzależnienie?
Osoba z ADHD otrzymuje po operacji opioidowy lek przeciwbólowy. Ktoś inny od lat zmaga się z przewlekłym bólem i przyjmuje opioidy pod kontrolą lekarza. Jeszcze inna osoba rozpoczyna używanie opioidów poza wskazaniami medycznymi, a z czasem traci kontrolę nad ich przyjmowaniem.
Czy ADHD zwiększa prawdopodobieństwo, że w takich sytuacjach rozwinie się uzależnienie?
Badania wskazują, że ADHD wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń używania substancji psychoaktywnych. W przypadku opioidów obserwuje się również istotne współwystępowanie ADHD i uzależnienia, ale nie oznacza to, że samo ADHD bezpośrednio powoduje uzależnienie od opioidów.
Na rozwój zaburzenia używania opioidów może wpływać wiele czynników.
Znaczenie mają między innymi wcześniejsze doświadczenia z substancjami psychoaktywnymi, współwystępujące zaburzenia psychiczne, przewlekły ból, dostępność opioidów, uwarunkowania społeczne i indywidualna podatność na rozwój uzależnienia.
U części osób z ADHD dodatkową rolę mogą odgrywać trudności z kontrolą impulsywnych zachowań i regulacją emocji.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba z ADHD jest szczególnie podatna na uzależnienie od opioidów.
Ważne jest również rozróżnienie między stosowaniem opioidów zgodnie z zaleceniami medycznymi, rozwojem tolerancji lub zależności fizycznej a zaburzeniem używania opioidów.
Nie są to pojęcia tożsame.
Co badania mówią o związku ADHD z uzależnieniami?
Związek ADHD z zaburzeniami używania substancji psychoaktywnych jest od wielu lat przedmiotem badań epidemiologicznych i klinicznych.
Przeglądy systematyczne i metaanalizy wskazują, że w populacjach osób z zaburzeniami używania substancji ADHD występuje częściej niż w populacji ogólnej.
Dotyczy to różnych substancji, między innymi alkoholu, konopi, stymulantów oraz opioidów.
Warto jednak zwrócić uwagę na istotną różnicę.
Badanie pokazujące, że wśród osób uzależnionych od opioidów stosunkowo często występuje ADHD, nie odpowiada automatycznie na pytanie, jaki odsetek wszystkich osób z ADHD rozwinie w przyszłości uzależnienie od opioidów.
Są to dwa różne zagadnienia epidemiologiczne.
Pierwsze dotyczy rozpowszechnienia ADHD w populacji osób z rozpoznanym zaburzeniem używania opioidów.
Drugie dotyczy ryzyka rozwoju tego zaburzenia u osób z ADHD.
Nie można zamiennie interpretować tych wyników.
Jeżeli badanie wskazuje, że ADHD jest częste wśród pacjentów leczonych z powodu uzależnienia od opioidów, nie oznacza to, że taki sam odsetek osób z ADHD uzależni się od opioidów.
To szczególnie ważne, ponieważ dane pochodzące z ośrodków leczenia uzależnień dotyczą wyselekcjonowanych grup pacjentów, a nie całej populacji osób z ADHD.
Czy ADHD jest bezpośrednią przyczyną uzależnienia od opioidów?
Nie ma podstaw, aby przedstawiać ADHD jako pojedynczą, bezpośrednią przyczynę uzależnienia od opioidów.
Zaburzenie używania opioidów rozwija się w wyniku złożonej interakcji czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.
ADHD może być jednym z czynników związanych ze zwiększonym ryzykiem, ale jego znaczenie zależy od szerszego kontekstu.
Przykładowo u osoby z ADHD mogą jednocześnie występować depresja, zaburzenia lękowe, problemy ze snem lub wcześniejsze uzależnienie od innej substancji.
Każdy z tych problemów może mieć znaczenie dla wzorca używania opioidów i ryzyka rozwoju zaburzenia.
Istotne może być również to, czy dana osoba otrzymuje opioidy w związku z leczeniem bólu, czy używa ich poza wskazaniami medycznymi.
Nie należy traktować tych sytuacji jako identycznych.
Samo stosowanie opioidowego leku przeciwbólowego nie oznacza uzależnienia. Z drugiej strony przyjmowanie leku przepisanego przez lekarza nie wyklucza możliwości rozwoju zaburzenia używania opioidów.
Dlatego ocena ryzyka wymaga uwzględnienia sposobu przyjmowania substancji, utraty kontroli nad używaniem, konsekwencji zdrowotnych i zachowania pacjenta.
Dlaczego impulsywność może mieć znaczenie?
Impulsywność jest jednym z objawów, które mogą występować u osób z ADHD.
Może przejawiać się trudnością z odraczaniem reakcji, podejmowaniem decyzji pod wpływem chwili lub ograniczoną zdolnością zatrzymania działania mimo przewidywanych konsekwencji.
W kontekście używania substancji psychoaktywnych takie trudności mogą mieć znaczenie dla podejmowania ryzykownych decyzji.
Przykładowo osoba może sięgnąć po substancję w sytuacji silnego napięcia emocjonalnego, zanim rozważy możliwe następstwa.
Nie oznacza to jednak, że impulsywność zawsze prowadzi do używania opioidów ani że jest wystarczającym wyjaśnieniem uzależnienia.
Badania nad ADHD i zaburzeniami używania opioidów sugerują, że impulsywność może być jednym z mechanizmów związanych ze współwystępowaniem tych problemów.
Jednocześnie impulsywność nie jest cechą występującą wyłącznie w ADHD. Może być związana również z innymi zaburzeniami psychicznymi i samym problemowym używaniem substancji.
Dlatego nie można na podstawie impulsywnych zachowań osoby uzależnionej automatycznie wnioskować o obecności ADHD.
ADHD może zwiększać podatność na określone trudności, ale nie przesądza o tym, czy dana osoba zacznie używać opioidów ani czy rozwinie uzależnienie.
W dalszej części artykułu przyjrzymy się temu, jak często ADHD rzeczywiście występuje u osób z zaburzeniem używania opioidów, dlaczego wyniki badań są tak zróżnicowane oraz jakie znaczenie mają przewlekły ból i współwystępujące zaburzenia psychiczne.
Czym jest zaburzenie używania opioidów (OUD)?
Opioidy to grupa substancji oddziałujących na receptory opioidowe w organizmie. Należą do nich zarówno leki stosowane w medycynie, takie jak morfina, oksykodon, fentanyl czy tramadol, jak i heroina, która w Polsce nie jest stosowana jako lek.
Opioidy mogą skutecznie łagodzić określone rodzaje bólu, ale wiążą się również z ryzykiem działań niepożądanych, rozwoju zależności fizycznej i uzależnienia.
Nie każda osoba przyjmująca opioidy rozwija jednak zaburzenie używania opioidów.
Zaburzenie używania opioidów (opioid use disorder, OUD) oznacza problemowy wzorzec używania opioidów, który prowadzi do istotnego pogorszenia funkcjonowania lub cierpienia psychicznego.
W diagnostyce bierze się pod uwagę między innymi utratę kontroli nad używaniem substancji, silny przymus jej przyjmowania, kontynuowanie używania mimo szkód oraz trudności z ograniczeniem lub zaprzestaniem przyjmowania opioidów.
Rozpoznanie nie opiera się wyłącznie na rodzaju substancji ani na tym, jak długo dana osoba ją przyjmuje.
Opioidowe leki przeciwbólowe a uzależnienie – dlaczego trzeba je rozróżniać?
Wyobraźmy sobie osobę, która po poważnym urazie otrzymuje opioidowy lek przeciwbólowy.
Przyjmuje go zgodnie z zaleceniami lekarza, a po zakończeniu leczenia stopniowo zmniejsza dawkę, jeżeli wymaga tego sytuacja kliniczna.
Inna osoba przez długi czas stosuje opioidy z powodu przewlekłego bólu i pozostaje pod opieką medyczną.
Jeszcze inna zaczyna przyjmować coraz większe ilości substancji, traci kontrolę nad jej używaniem i kontynuuje przyjmowanie mimo poważnych konsekwencji zdrowotnych lub społecznych.
Nie można traktować tych sytuacji jako równoważnych.
Samo przyjmowanie opioidów na receptę nie oznacza uzależnienia. Jednocześnie leczenie prowadzone zgodnie z zaleceniami nie eliminuje całkowicie ryzyka rozwoju OUD.
U osób z ADHD szczególnie ważne jest unikanie automatycznych założeń.
Rozpoznanie ADHD nie oznacza, że pacjent nie może otrzymać uzasadnionego medycznie leczenia bólu. Nie oznacza również, że ryzyko problemowego używania opioidów należy ignorować.
Ocena powinna być indywidualna i uwzględniać między innymi historię używania substancji, współwystępujące zaburzenia psychiczne, rodzaj bólu i dostępne metody leczenia.
Tolerancja, zależność fizyczna i uzależnienie – trzy różne pojęcia
W rozmowach o opioidach pojęcia tolerancji, zależności fizycznej i uzależnienia bywają używane zamiennie.
Tymczasem opisują różne zjawiska.
Tolerancja oznacza, że przy powtarzanym stosowaniu substancji organizm może reagować na nią słabiej. W określonych sytuacjach do uzyskania podobnego efektu może być potrzebna większa dawka. Tolerancja nie rozwija się jednak jednakowo wobec wszystkich działań opioidów.
Zależność fizyczna oznacza adaptację organizmu do obecności substancji. Nagłe przerwanie jej przyjmowania lub znaczne zmniejszenie dawki może prowadzić do objawów odstawiennych.
Uzależnienie, czyli zaburzenie używania opioidów, wiąże się natomiast z problemowym wzorcem używania substancji, obejmującym między innymi utratę kontroli i kontynuowanie przyjmowania mimo negatywnych konsekwencji.
Osoba przyjmująca opioidy przez dłuższy czas zgodnie z zaleceniami lekarza może rozwinąć tolerancję i zależność fizyczną, nie spełniając jednocześnie kryteriów OUD.
W kryteriach diagnostycznych DSM-5 tolerancja i objawy odstawienne występujące podczas odpowiednio nadzorowanego leczenia opioidami nie są same w sobie podstawą do rozpoznania zaburzenia używania opioidów.
To rozróżnienie ma duże znaczenie dla pacjentów z przewlekłym bólem, którzy obawiają się, że sama potrzeba stopniowego odstawiania leku oznacza uzależnienie.
Nie oznacza to jednak, że długotrwałe leczenie opioidami jest pozbawione ryzyka.
Decyzje dotyczące jego kontynuowania, modyfikowania lub kończenia powinny być podejmowane wspólnie z lekarzem. Nagłe odstawienie opioidów u osoby z zależnością fizyczną może powodować znaczne dolegliwości i wymaga odpowiedniego postępowania medycznego.
Dlaczego zaburzenie używania opioidów wymaga szczególnej uwagi?
Opioidy różnią się od wielu innych substancji psychoaktywnych pod względem zagrożeń związanych z przedawkowaniem.
Mogą powodować depresję oddechową, czyli niebezpieczne spowolnienie lub zatrzymanie oddychania.
Ryzyko jest szczególnie istotne w przypadku silnych opioidów, nieprzewidywalnej zawartości substancji pochodzących z nielegalnego rynku oraz łączenia opioidów z alkoholem lub innymi substancjami hamującymi ośrodkowy układ nerwowy, w tym benzodiazepinami.
Właśnie dlatego leczenie OUD obejmuje nie tylko ograniczanie problemowego używania substancji, ale również zapobieganie przedawkowaniom i zgonom.
W przypadku podejrzenia przedawkowania opioidów, zwłaszcza gdy osoba jest nieprzytomna, oddycha bardzo wolno lub nie oddycha prawidłowo, należy natychmiast wezwać pomoc pod numerem 112. Jeżeli dostępny jest nalokson, powinien zostać podany zgodnie z instrukcją, bez opóźniania wezwania pomocy.
Jak często ADHD występuje u osób uzależnionych od opioidów?
Jednym z najważniejszych pytań badawczych jest to, jak często ADHD występuje w populacjach osób z zaburzeniami używania opioidów.
Odpowiedź nie jest tak prosta, jak mogłoby się wydawać.
Wyniki zależą między innymi od tego, kogo badano, w jaki sposób rozpoznawano ADHD i czy uczestnicy znajdowali się w trakcie aktywnego używania substancji, odstawienia czy stabilnego leczenia.
Czy rzeczywiście około 18% osób używających opioidów ma ADHD?
W metaanalizie opublikowanej w 2023 roku, obejmującej 31 badań i łącznie 12 524 uczestników z zaburzeniami używania substancji, oszacowano rozpowszechnienie ADHD w różnych grupach pacjentów.
Łączny szacunek rozpowszechnienia ADHD wynosił około 21%.
W podgrupie badań dotyczących opioidów uzyskano szacunek wynoszący około 18%.
Wynik ten sugeruje, że ADHD może występować stosunkowo często w badanych populacjach osób z problemowym używaniem opioidów.
Nie należy jednak interpretować go jako precyzyjnego odsetka obowiązującego we wszystkich krajach, placówkach i grupach pacjentów.
Przedział ufności dla szacunku dotyczącego opioidów był szeroki, a wyniki poszczególnych badań znacznie się różniły.
Około 18% to oszacowanie statystyczne uzyskane z określonych badań, a nie informacja, że dokładnie co piąta osoba uzależniona od opioidów ma ADHD.
Co równie ważne, ten wynik nie oznacza, że 18% osób z ADHD uzależni się od opioidów.
Badano bowiem rozpowszechnienie ADHD w grupach związanych z używaniem substancji, a nie przyszłe ryzyko OUD w całej populacji osób z ADHD.
Dlaczego wyniki dotyczące ADHD i opioidów tak bardzo się różnią?
Jednym z głównych problemów badań nad współwystępowaniem ADHD i uzależnień jest sposób rozpoznawania ADHD.
Niektóre badania wykorzystują pełną ocenę kliniczną, obejmującą historię objawów z dzieciństwa i aktualne funkcjonowanie.
Inne opierają się przede wszystkim na kwestionariuszach przesiewowych.
Kwestionariusz może wskazywać na potrzebę dalszej diagnostyki, ale sam nie jest wystarczający do potwierdzenia ADHD.
W przypadku osób używających opioidów problem jest szczególnie istotny.
Objawy związane z używaniem substancji, odstawieniem, zaburzeniami snu lub współwystępującą depresją mogą przypominać niektóre objawy ADHD.
Przykładowo osoba w okresie odstawienia opioidów może doświadczać niepokoju, rozdrażnienia, problemów ze snem i trudności z koncentracją.
Nie oznacza to automatycznie, że ma ADHD.
Z kolei osoba z rzeczywistym ADHD może przez wiele lat nie otrzymać rozpoznania, ponieważ jej problemy z uwagą i organizacją przypisywano wyłącznie uzależnieniu.
Znaczenie ma również dobór uczestników.
Inne wyniki można uzyskać wśród pacjentów hospitalizowanych, inne w poradniach leczenia uzależnień, a jeszcze inne w populacjach osób otrzymujących metadon lub buprenorfinę.
Różnice mogą wynikać także z wieku, płci, współwystępujących zaburzeń i lokalnych warunków opieki zdrowotnej.
Dlatego metaanalizy są bardzo pomocne, ale nie eliminują wszystkich ograniczeń badań, na których się opierają.
Co wysoka częstość ADHD oznacza dla leczenia uzależnienia?
Jeżeli ADHD rzeczywiście występuje stosunkowo często w populacjach osób z OUD, ma to istotne znaczenie dla organizacji opieki.
U pacjentów zgłaszających wieloletnie trudności z koncentracją, impulsywnością i organizacją warto rozważyć możliwość współwystępującego ADHD.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba leczona z powodu uzależnienia od opioidów powinna automatycznie otrzymać takie rozpoznanie.
Potrzebna jest rzetelna diagnostyka różnicowa.
Rozpoznanie współwystępującego ADHD może pomóc lepiej zrozumieć niektóre trudności pacjenta, na przykład problemy z organizacją wizyt, realizowaniem planu leczenia lub utrzymywaniem codziennych rutyn.
Nie należy jednak przypisywać wszystkich problemów podczas zdrowienia ADHD.
Na przebieg leczenia OUD wpływają również dostępność opieki, sytuacja mieszkaniowa, zdrowie psychiczne, wsparcie społeczne, stosowane leczenie i wiele innych czynników.
Współwystępowanie ADHD i OUD wymaga uwzględnienia obu zaburzeń, ale nie oznacza, że jedno rozpoznanie wyjaśnia wszystkie trudności drugiego.
Właściwa diagnoza może być punktem wyjścia do bardziej zindywidualizowanego planu leczenia, obejmującego zarówno zaburzenie używania opioidów, jak i objawy ADHD.
Kliknij tutaj jeżeli chcesz się zdiagnozować
Co może łączyć ADHD z problemowym używaniem opioidów?
Dlaczego u części osób z ADHD rozwija się zaburzenie używania opioidów, podczas gdy inne nigdy nie doświadczają podobnych problemów?
Nie istnieje jeden mechanizm, który wyjaśniałby tę zależność.
Badania nad ADHD i uzależnieniami wskazują na możliwą rolę impulsywności, trudności z regulacją zachowania, współwystępujących zaburzeń psychicznych oraz czynników środowiskowych.
W przypadku opioidów szczególnego znaczenia nabiera również przewlekły ból i związane z nim leczenie.
ADHD może być jednym z elementów zwiększających podatność na problemowe używanie substancji, ale nie powinno być traktowane jako samodzielne wyjaśnienie rozwoju uzależnienia od opioidów.
Impulsywność i trudności z kontrolą zachowania
Impulsywność jest jednym z charakterystycznych wymiarów ADHD, choć jej nasilenie różni się między osobami.
U części dorosłych przejawia się podejmowaniem decyzji pod wpływem chwili, trudnością z odraczaniem nagrody lub reagowaniem bez wystarczającego rozważenia konsekwencji.
W kontekście używania opioidów takie trudności mogą mieć znaczenie na różnych etapach.
Mogą wpływać na podejmowanie decyzji o użyciu substancji, reagowanie na silny głód opioidowy lub trudność z zatrzymaniem zachowania w sytuacji zwiększonego napięcia.
Nie oznacza to jednak, że impulsywność jest główną przyczyną uzależnienia od opioidów.
Ważne jest również to, że samo zaburzenie używania substancji może wiązać się ze zmianami w kontroli zachowania i podejmowaniu decyzji.
Dlatego obserwowanie impulsywnych zachowań u osoby z OUD nie wystarcza do stwierdzenia, że ma ona ADHD.
W diagnostyce konieczne jest ustalenie, czy podobne trudności występowały przed rozpoczęciem używania opioidów, zwłaszcza w dzieciństwie.
ADHD, przewlekły ból i opioidy – dlaczego ta zależność jest szczególnie złożona?
Przewlekły ból może znacząco wpływać na koncentrację, pamięć, sen i codzienne funkcjonowanie.
Osoba, która przez wiele miesięcy doświadcza dolegliwości bólowych, może mieć trudność z utrzymaniem uwagi, organizacją obowiązków i kontrolowaniem emocji.
Takie objawy mogą przypominać niektóre trudności występujące w ADHD.
Z drugiej strony osoba z wcześniej rozpoznanym ADHD może jednocześnie zmagać się z przewlekłym bólem wymagającym leczenia.
W części badań obserwowano związki między ADHD a niektórymi dolegliwościami bólowymi, ale ich mechanizmy nie zostały w pełni wyjaśnione.
Nie można więc zakładać, że ADHD samo w sobie powoduje przewlekły ból albo że osoby z ADHD zawsze inaczej reagują na opioidy.
Warto natomiast uwzględnić kilka możliwych zależności.
Po pierwsze, przewlekły ból może nasilać trudności poznawcze niezależnie od ADHD.
Po drugie, zaburzenia snu związane z bólem mogą dodatkowo pogarszać koncentrację i regulację emocji.
Po trzecie, u części pacjentów stosowanie opioidowych leków przeciwbólowych wiąże się z ryzykiem rozwoju OUD, szczególnie gdy występują dodatkowe czynniki ryzyka.
Samo współwystępowanie ADHD i przewlekłego bólu nie oznacza jednak, że pacjent jest uzależniony od leków przeciwbólowych.
W takich sytuacjach potrzebna jest indywidualna ocena obejmująca zarówno leczenie bólu, jak i zdrowie psychiczne oraz historię używania substancji.
Nie należy również zakładać, że odstawienie opioidów automatycznie rozwiąże wszystkie problemy z koncentracją.
Jeżeli trudności poznawcze były obecne już w dzieciństwie, mogą wymagać niezależnej diagnostyki ADHD.
Depresja, lęk i trauma – znaczenie współwystępujących zaburzeń
U osób z ADHD częściej niż w populacji ogólnej występują niektóre inne zaburzenia psychiczne, w tym depresja i zaburzenia lękowe.
Podobne problemy są częste również wśród osób leczonych z powodu zaburzeń używania opioidów.
Oznacza to, że ADHD i OUD mogą współwystępować w szerszym obrazie trudności psychicznych.
Przykładowo osoba z ADHD i depresją może doświadczać jednocześnie problemów z organizacją, obniżonego nastroju, braku energii i trudności z podejmowaniem decyzji.
Jeżeli dodatkowo występuje uzależnienie od opioidów, rozpoznanie źródła poszczególnych objawów może być jeszcze trudniejsze.
Znaczenie mogą mieć także doświadczenia traumatyczne oraz związane z nimi zaburzenia, w tym zespół stresu pourazowego.
Nie oznacza to, że każda osoba z ADHD i OUD doświadczyła traumy.
Nie można również zakładać, że obecność depresji lub lęku wyjaśnia całkowicie związek między ADHD a uzależnieniem.
Współwystępujące zaburzenia mogą jednak wpływać zarówno na ryzyko problemowego używania substancji, jak i na przebieg leczenia.
Dlatego diagnostyka nie powinna kończyć się na ustaleniu dwóch rozpoznań: ADHD i OUD.
Warto również ocenić nastrój, poziom lęku, sen, historię innych uzależnień i ewentualne objawy związane z traumą.
Czy osoby z ADHD mogą używać opioidów jako sposobu radzenia sobie z napięciem?
W literaturze dotyczącej uzależnień pojawia się pojęcie samoleczenia, określane również jako self-medication.
Odnosi się ono do sytuacji, w której osoba używa substancji psychoaktywnej, aby złagodzić nieprzyjemne objawy psychiczne lub emocjonalne.
W przypadku opioidów może to dotyczyć między innymi próby ograniczenia cierpienia, napięcia lub dyskomfortu.
U osoby z ADHD, która jednocześnie doświadcza silnego lęku, problemów z regulacją emocji albo przewlekłego bólu, taki mechanizm jest możliwy.
Nie oznacza to jednak, że opioidy leczą ADHD.
Nie są one uznanym sposobem leczenia podstawowych objawów tego zaburzenia.
Nie ma również wystarczających dowodów, aby stwierdzić, że większość osób z ADHD i OUD zaczęła używać opioidów właśnie w celu samoleczenia ADHD.
Hipoteza samoleczenia może pomóc zrozumieć doświadczenia części pacjentów, ale nie wyjaśnia wszystkich przypadków współwystępowania ADHD i uzależnienia od opioidów.
W praktyce klinicznej ważniejsze od przyjęcia z góry określonego mechanizmu jest poznanie indywidualnej historii pacjenta.
Znaczenie ma to, kiedy rozpoczęło się używanie opioidów, w jakich okolicznościach występowało oraz jakie funkcje pełniło w życiu danej osoby.
Jak rozpoznać ADHD u osoby leczonej z powodu uzależnienia od opioidów?
Diagnostyka ADHD u osób z zaburzeniem używania opioidów może być bardziej złożona niż u pacjentów bez współwystępującego uzależnienia.
Niektóre objawy ADHD przypominają trudności, które mogą pojawiać się podczas aktywnego używania opioidów, w okresie odstawienia lub w przebiegu innych zaburzeń psychicznych.
Jednocześnie obecność OUD nie wyklucza ADHD.
Najważniejsze jest ustalenie, czy trudności charakterystyczne dla ADHD występowały już w okresie rozwojowym i czy nie można ich lepiej wyjaśnić innymi przyczynami.
Kiedy objawy odstawienia opioidów mogą przypominać ADHD?
Odstawienie opioidów może wiązać się z niepokojem, drażliwością, zaburzeniami snu, trudnościami z koncentracją i znacznym dyskomfortem fizycznym.
Niektóre z tych objawów mogą przypominać problemy występujące u dorosłych z ADHD.
Przykładowo pacjent może zgłaszać, że nie potrafi spokojnie usiedzieć, trudno mu skupić się podczas rozmowy i ma problem z wykonywaniem codziennych obowiązków.
Jeżeli objawy pojawiły się dopiero podczas odstawienia opioidów, nie można na ich podstawie rozpoznać ADHD.
Podobne trudności mogą występować również podczas aktywnego używania substancji, przy nadmiernej sedacji, zaburzeniach snu lub współwystępującej depresji.
Dlatego znaczenie ma moment przeprowadzania oceny diagnostycznej.
W okresie ostrego zatrucia lub nasilonego odstawienia wiarygodna ocena niektórych objawów może być utrudniona.
Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent musi przez określoną liczbę miesięcy zachowywać całkowitą abstynencję, zanim będzie można rozpocząć diagnostykę ADHD.
Międzynarodowe rekomendacje dotyczące współwystępowania ADHD i zaburzeń używania substancji wskazują na potrzebę indywidualnego podejścia, uwzględniającego aktualny stan pacjenta oraz możliwość uzyskania wiarygodnych informacji o wcześniejszym funkcjonowaniu.
Dlaczego historia objawów z dzieciństwa jest tak ważna?
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym.
Oznacza to, że charakterystyczne objawy powinny mieć początek w okresie rozwojowym, nawet jeśli rozpoznanie następuje dopiero w dorosłości.
W przypadku osoby z OUD szczególnie ważne może być ustalenie, czy trudności z uwagą, impulsywnością lub organizacją występowały przed rozpoczęciem używania substancji.
Specjalista może pytać o funkcjonowanie w szkole, relacje z rówieśnikami, organizację obowiązków i trudności występujące w domu rodzinnym.
Pomocne mogą być również wcześniejsze dokumenty szkolne, informacje od bliskich lub inne wiarygodne źródła dotyczące rozwoju.
Nie każda osoba ma jednak dostęp do takich materiałów.
Brak dokumentacji z dzieciństwa nie oznacza automatycznie, że diagnostyka ADHD jest niemożliwa.
Ważne jest całościowe zebranie wywiadu i ocena spójności zgłaszanych objawów.
Czy osoba przyjmująca metadon lub buprenorfinę może przejść diagnostykę ADHD?
Tak. Sam fakt przyjmowania metadonu lub buprenorfiny w ramach leczenia OUD nie wyklucza możliwości przeprowadzenia diagnostyki ADHD.
Leczenie agonistyczne opioidami może być elementem stabilizacji zdrowia pacjenta i ograniczania ryzyka związanego z używaniem nielegalnych opioidów.
Jeżeli pacjent znajduje się w stabilnym stanie klinicznym, możliwe jest przeprowadzenie oceny obejmującej historię objawów ADHD, aktualne funkcjonowanie i współwystępujące zaburzenia.
Ważne jest jednak uwzględnienie ewentualnej sedacji, problemów ze snem, innych przyjmowanych leków oraz aktualnego stanu psychicznego.
Diagnostyka powinna również obejmować ocenę tego, czy zgłaszane trudności występowały przed rozwojem uzależnienia.
Leczenie metadonem lub buprenorfiną nie jest samo w sobie powodem do odrzucenia podejrzenia ADHD.
Jednocześnie rozpoznanie ADHD nie powinno być stawiane wyłącznie na podstawie kwestionariusza przesiewowego, bez odpowiedniej oceny klinicznej.
W przypadku współwystępowania ADHD i OUD szczególnie ważna może być współpraca specjalistów zajmujących się psychiatrią i leczeniem uzależnień.
Pozwala to uwzględnić oba zaburzenia, ograniczyć ryzyko błędnej interpretacji objawów i zaplanować dalsze postępowanie w sposób dostosowany do potrzeb pacjenta.
ADHD a leczenie metadonem i buprenorfiną – czy można leczyć oba zaburzenia jednocześnie?
Osoba z uzależnieniem od opioidów rozpoczyna leczenie buprenorfiną lub metadonem. Z czasem jej stan się stabilizuje, zmniejsza się problemowe używanie opioidów, a codzienne funkcjonowanie zaczyna się poprawiać.
Nadal jednak ma poważne trudności z koncentracją, organizacją obowiązków, impulsywnością i regulacją emocji.
Podczas diagnostyki okazuje się, że objawy te występowały już w dzieciństwie i odpowiadają kryteriom ADHD.
Czy taka osoba może otrzymać leczenie ADHD, skoro jednocześnie przyjmuje leki stosowane w terapii uzależnienia od opioidów?
Tak. Współwystępowanie ADHD i zaburzenia używania opioidów nie wyklucza jednoczesnego leczenia obu zaburzeń.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba z takim rozpoznaniem powinna otrzymać ten sam lek ani że farmakoterapia ADHD będzie odpowiednia w każdym momencie leczenia uzależnienia.
Decyzja wymaga indywidualnej oceny stanu psychicznego, historii używania substancji, bezpieczeństwa stosowanych leków oraz możliwości monitorowania terapii.
Jak działają metadon i buprenorfina w leczeniu uzależnienia od opioidów?
Metadon i buprenorfina są lekami stosowanymi w leczeniu zaburzenia używania opioidów.
Ich działanie różni się, ale oba mogą ograniczać objawy odstawienia, zmniejszać głód opioidowy i pomagać w stabilizacji funkcjonowania.
Metadon jest pełnym agonistą receptorów opioidowych typu μ, natomiast buprenorfina działa jako częściowy agonista tych receptorów.
W odpowiednio prowadzonym leczeniu oba leki mogą zmniejszać ryzyko poważnych konsekwencji zdrowotnych związanych z OUD, w tym zgonów.
Warto podkreślić, że leczenie metadonem lub buprenorfiną nie jest po prostu zastąpieniem jednego uzależnienia drugim.
Jest uznaną metodą leczenia zaburzenia używania opioidów, której skuteczność została potwierdzona w badaniach naukowych i wytycznych klinicznych.
Dla części pacjentów leczenie to jest długoterminowe.
Nie oznacza to niepowodzenia terapii.
Celem leczenia OUD jest przede wszystkim poprawa zdrowia, ograniczenie szkód, zmniejszenie ryzyka przedawkowania i odzyskiwanie stabilności życiowej, a nie wyłącznie osiągnięcie stanu bez przyjmowania jakichkolwiek leków opioidowych.
Czy terapia metadonem lub buprenorfiną wyklucza przyjmowanie leków na ADHD?
Nie ma ogólnej zasady, zgodnie z którą osoba leczona metadonem lub buprenorfiną nie może otrzymywać farmakoterapii ADHD.
Międzynarodowe rekomendacje dotyczące współwystępowania ADHD i zaburzeń używania substancji wskazują, że leczenie ADHD powinno być rozważane również u pacjentów z uzależnieniami.
Nie oznacza to jednak braku przeciwwskazań ani ryzyka.
Przed rozpoczęciem farmakoterapii lekarz powinien uwzględnić między innymi aktualny stan pacjenta, choroby współwystępujące, przyjmowane leki oraz możliwość ich niewłaściwego używania.
Istotne znaczenie może mieć również ocena układu sercowo-naczyniowego.
Metadon może u części pacjentów wydłużać odstęp QT w zapisie EKG, co wymaga uwzględnienia innych czynników zwiększających ryzyko zaburzeń rytmu serca.
Leki stymulujące stosowane w ADHD mogą natomiast zwiększać częstość akcji serca i ciśnienie tętnicze.
Nie oznacza to, że takie leczenie jest zawsze przeciwwskazane, ale pokazuje, dlaczego potrzebna jest indywidualna ocena bezpieczeństwa.
Szczególnej uwagi wymagają także inne przyjmowane substancje, w tym alkohol, benzodiazepiny i leki o działaniu uspokajającym.
Pacjent nie powinien samodzielnie rozpoczynać, odstawiać ani zmieniać dawek metadonu, buprenorfiny lub leków na ADHD.
Jeżeli opiekę prowadzą różni specjaliści, ważna jest ich współpraca i znajomość pełnej listy stosowanych leków.
Metylofenidat, lisdeksamfetamina i atomoksetyna u osób z uzależnieniem od opioidów
Jednym z najczęstszych pytań pacjentów jest to, czy przy rozpoznaniu uzależnienia od opioidów można bezpiecznie stosować leki wykorzystywane w leczeniu ADHD.
Odpowiedź zależy od konkretnego leku, stanu pacjenta i indywidualnego bilansu korzyści oraz ryzyka.
Nie wszystkie preparaty mają takie same właściwości farmakologiczne. Różnią się również potencjałem niewłaściwego używania i profilem działań niepożądanych.
Metylofenidat – czy można go stosować u osoby z OUD?
Metylofenidat jest jednym z podstawowych leków stosowanych w leczeniu ADHD.
Jego skuteczność w zmniejszaniu podstawowych objawów ADHD u wielu dorosłych pacjentów jest dobrze udokumentowana.
W przypadku osób z uzależnieniem od opioidów sytuacja jest jednak bardziej złożona.
Lekarz musi uwzględnić zarówno możliwe korzyści z leczenia ADHD, jak i ryzyko niewłaściwego używania leku, jego przekazywania innym osobom oraz występowania działań niepożądanych.
Samo rozpoznanie OUD nie oznacza automatycznie, że metylofenidat jest przeciwwskazany.
W rekomendacjach dotyczących współwystępowania ADHD i uzależnień zwraca się jednak uwagę na potrzebę odpowiedniego doboru preparatu, indywidualnej oceny ryzyka oraz monitorowania leczenia.
W określonych sytuacjach preferowane mogą być preparaty o przedłużonym uwalnianiu, których właściwości farmakokinetyczne mogą ograniczać część ryzyk związanych z niewłaściwym używaniem.
Nie eliminują one jednak tych ryzyk całkowicie.
Ważne jest również to, że poprawa koncentracji i organizacji po metylofenidacie nie musi automatycznie oznaczać zmniejszenia głodu opioidowego ani ryzyka nawrotu OUD.
Są to odrębne cele leczenia.
Lisdeksamfetamina i inne leki amfetaminowe – co pokazują badania?
Lisdeksamfetamina jest lekiem stosowanym w leczeniu ADHD, który w organizmie przekształca się do aktywnej deksamfetaminy.
W badaniach nad współwystępowaniem ADHD i OUD analizowano również stosowanie leków amfetaminowych na receptę.
Jednym z istotnych badań była analiza opublikowana w 2023 roku w czasopiśmie BMJ Mental Health.
Badacze oceniali związek przepisywania leków amfetaminowych z wynikami leczenia buprenorfiną u osób z OUD.
W analizowanej populacji przepisywanie tych leków wiązało się z lepszym utrzymaniem leczenia buprenorfiną.
Nie wykazano jednocześnie zwiększenia ryzyka analizowanych ostrych zdarzeń związanych z zatruciem substancjami.
Wyniki te są istotne, ponieważ podważają uproszczone przekonanie, że każda farmakoterapia stymulująca u osoby z OUD musi pogarszać przebieg leczenia uzależnienia.
Nie należy jednak wyciągać z nich zbyt daleko idących wniosków.
Było to badanie obserwacyjne.
Nie dowodzi ono, że stosowanie lisdeksamfetaminy lub innych leków amfetaminowych bezpośrednio zapobiega nawrotom uzależnienia od opioidów.
Nie oznacza również, że wyniki można automatycznie przenieść na wszystkich pacjentów, wszystkie preparaty i wszystkie sytuacje kliniczne.
Atomoksetyna – czy lek niestymulujący jest bezpieczniejszą alternatywą?
Atomoksetyna jest lekiem niestymulującym stosowanym w leczeniu ADHD.
Nie należy do leków psychostymulujących i ma odmienny mechanizm działania niż metylofenidat czy lisdeksamfetamina.
Z tego powodu może być rozważana u części pacjentów, u których stosowanie leków stymulujących budzi szczególne obawy.
Nie oznacza to jednak, że atomoksetyna jest automatycznie najlepszym lub najbezpieczniejszym rozwiązaniem dla każdej osoby z OUD.
Lek może powodować działania niepożądane, a jego stosowanie wymaga uwzględnienia chorób współwystępujących i innych przyjmowanych preparatów.
Może również wpływać na ciśnienie tętnicze i częstość akcji serca.
Co ważne, dostępne badania nie pozwalają jednoznacznie stwierdzić, że atomoksetyna poprawia wyniki leczenia uzależnienia od opioidów.
Jej ewentualna skuteczność wobec objawów ADHD nie jest równoznaczna ze skutecznością w leczeniu OUD.
Wybór między metylofenidatem, lisdeksamfetaminą, atomoksetyną a innymi możliwościami terapeutycznymi powinien wynikać z indywidualnej oceny klinicznej, a nie wyłącznie z samego faktu występowania uzależnienia.
Co może pomóc osobie z ADHD i uzależnieniem od opioidów?
Leczenie osoby z jednoczesnym rozpoznaniem ADHD i zaburzenia używania opioidów wymaga uwzględnienia dwóch problemów, które mogą wzajemnie komplikować codzienne funkcjonowanie.
Osoba może skutecznie ograniczać używanie opioidów dzięki leczeniu buprenorfiną lub metadonem, a jednocześnie nadal doświadczać trudności z koncentracją, organizacją i regulacją emocji.
Może również korzystać z leczenia ADHD, ale potrzebować dodatkowego wsparcia w radzeniu sobie z głodem opioidowym, sytuacjami wysokiego ryzyka i konsekwencjami uzależnienia.
Leczenie jednego zaburzenia nie zastępuje automatycznie leczenia drugiego.
Dlaczego ciągłość leczenia obu zaburzeń jest tak ważna?
U osób z ADHD trudności z planowaniem, pamięcią roboczą i organizacją mogą utrudniać regularne uczestniczenie w wizytach, realizowanie zaleceń czy utrzymywanie codziennych rutyn.
Nie oznacza to braku motywacji do zdrowienia.
Czasami pacjent chce kontynuować leczenie, ale ma trudność z pamiętaniem o terminach, organizacją transportu, przygotowaniem dokumentów lub wykonywaniem kilku następujących po sobie czynności.
Z kolei niestabilne używanie opioidów, objawy odstawienia i zaburzenia snu mogą dodatkowo pogarszać funkcjonowanie poznawcze.
Dlatego plan leczenia powinien uwzględniać rzeczywiste możliwości pacjenta.
Pomocne mogą być przewidywalne terminy wizyt, przypomnienia, jasne ustalenia terapeutyczne i ograniczanie niepotrzebnych barier organizacyjnych.
W przypadku OUD szczególne znaczenie ma utrzymanie dostępu do skutecznego leczenia farmakologicznego.
Przerwanie leczenia metadonem lub buprenorfiną może zwiększać ryzyko powrotu do używania opioidów, a po utracie tolerancji także ryzyko przedawkowania.
Dlatego trudności organizacyjne związane z ADHD warto traktować jako problem wymagający wsparcia, a nie jako powód do automatycznego wykluczania pacjenta z leczenia.
Psychoterapia i wsparcie psychologiczne – czego można oczekiwać?
Psychoterapia może stanowić ważny element pomocy osobom z ADHD i uzależnieniem od opioidów.
Jej cele mogą obejmować rozpoznawanie sytuacji wysokiego ryzyka, radzenie sobie z napięciem emocjonalnym, rozwijanie umiejętności organizacyjnych i pracę nad trudnościami w relacjach.
U osób z ADHD pomocne może być dostosowanie sposobu prowadzenia terapii do problemów z koncentracją i pamięcią roboczą.
Przykładowo zamiast wielu rozbudowanych zadań między sesjami można ustalić jeden konkretny cel, który pacjent będzie w stanie monitorować.
Nie oznacza to jednak, że psychoterapia ADHD zastępuje leczenie farmakologiczne OUD.
Metadon i buprenorfina są metodami leczenia OUD o udokumentowanej skuteczności. Dostęp do tych leków nie powinien być uzależniany od obowiązkowego uczestnictwa w psychoterapii.
Wsparcie psychologiczne powinno być dostępne i dostosowane do potrzeb pacjenta, ale nie może stanowić nieuzasadnionej bariery w otrzymywaniu leczenia ratującego życie.
Jak ograniczać ryzyko przedawkowania opioidów?
U osób z OUD ważnym elementem opieki jest zapobieganie przedawkowaniom.
Ryzyko może wzrastać szczególnie po przerwie w używaniu opioidów, kiedy tolerancja organizmu jest niższa, a także w przypadku kontaktu z substancjami o nieznanej zawartości lub mocy.
Niebezpieczne jest również łączenie opioidów z alkoholem, benzodiazepinami lub innymi substancjami działającymi hamująco na ośrodkowy układ nerwowy.
Jednym z podstawowych narzędzi ograniczania liczby zgonów jest nalokson – lek, który może odwrócić depresję oddechową spowodowaną opioidami.
Osoby zagrożone przedawkowaniem oraz ich bliscy powinni, tam gdzie jest to możliwe, otrzymać informacje o dostępie do naloksonu i zasadach jego stosowania.
Ważne jest również rozpoznawanie objawów przedawkowania, takich jak utrata przytomności, bardzo wolny lub nieprawidłowy oddech oraz brak reakcji na próby wybudzenia.
W takiej sytuacji należy natychmiast wezwać pomoc pod numerem 112. Jeżeli dostępny jest nalokson, należy go podać zgodnie z instrukcją i postępować według wskazówek dyspozytora.
Współwystępowanie ADHD nie zmienia podstawowych zasad postępowania w przypadku przedawkowania opioidów.
Dlaczego współpraca specjalistów może poprawiać jakość opieki?
Osoba z ADHD i OUD może jednocześnie korzystać z pomocy psychiatry, lekarza prowadzącego leczenie uzależnienia, psychoterapeuty i innych specjalistów.
Jeżeli każdy z nich koncentruje się wyłącznie na jednym obszarze, część istotnych trudności może pozostać niezauważona.
Dlatego korzystne jest uzgadnianie celów leczenia, monitorowanie działań niepożądanych i uwzględnianie wszystkich stosowanych leków.
Nie oznacza to konieczności prowadzenia całej terapii w jednej placówce.
Ważne jest natomiast, aby poszczególne elementy opieki nie były ze sobą sprzeczne.
Osoba z ADHD i uzależnieniem od opioidów potrzebuje leczenia uwzględniającego całość jej sytuacji zdrowotnej, a nie wyboru, które z dwóch zaburzeń zasługuje na pomoc.
FAQ – najczęstsze pytania o ADHD i uzależnienie od opioidów
Czy ADHD zwiększa ryzyko uzależnienia od tramadolu?
ADHD wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zaburzeń używania substancji psychoaktywnych, ale nie można na tej podstawie określić indywidualnego ryzyka uzależnienia od tramadolu. Tramadol jest opioidem i może prowadzić do rozwoju zaburzenia używania opioidów. Znaczenie mają między innymi sposób stosowania, historia uzależnień, współwystępujące zaburzenia i inne czynniki kliniczne.
Czy osoba przyjmująca metadon może stosować metylofenidat?
W niektórych sytuacjach tak. Leczenie metadonem nie stanowi automatycznego wykluczenia farmakoterapii ADHD. Konieczna jest jednak indywidualna ocena bezpieczeństwa, uwzględniająca między innymi stan układu sercowo-naczyniowego, inne leki i ryzyko niewłaściwego używania stymulantów.
Czy buprenorfina pomaga na objawy ADHD?
Buprenorfina jest stosowana w leczeniu zaburzenia używania opioidów, a nie jako standardowy lek na ADHD. Poprawa funkcjonowania podczas stabilizacji OUD może ułatwiać koncentrację i codzienne działanie, ale nie oznacza to, że buprenorfina leczy podstawowe objawy ADHD.
Czy trzeba zachować abstynencję przed diagnostyką ADHD?
Nie istnieje jedna obowiązująca długość abstynencji odpowiednia dla wszystkich pacjentów. Diagnostyka powinna uwzględniać aktualny stan kliniczny, wpływ substancji i objawów odstawiennych oraz historię trudności z okresu dzieciństwa. W czasie ostrego zatrucia lub nasilonego odstawienia ocena może być mniej wiarygodna.
Czy leki na ADHD zwiększają ryzyko przedawkowania opioidów?
Badania obserwacyjne przynoszą niejednoznaczne wyniki. Niektóre wykazały zwiększone ryzyko określonych zatruć w dniach stosowania stymulantów, inne nie potwierdziły takiego związku dla analizowanych leków amfetaminowych. Dlatego bezpieczeństwo farmakoterapii wymaga indywidualnej oceny.
Czy leczenie ADHD zmniejsza ryzyko nawrotu uzależnienia od opioidów?
Nie ma wystarczających dowodów, aby twierdzić, że farmakoterapia ADHD automatycznie zapobiega nawrotom OUD. Niektóre badania obserwacyjne wskazują na związek przepisywania stymulantów z lepszym utrzymaniem leczenia buprenorfiną, ale nie dowodzą bezpośredniego działania ochronnego przed nawrotem.
Gdzie szukać pomocy, jeśli mam ADHD i uzależnienie od opioidów?
Warto skorzystać z pomocy psychiatry i specjalistów leczenia uzależnień, którzy uwzględnią oba zaburzenia. W UADHD można uzyskać informacje o wsparciu dotyczącym ADHD i współwystępujących uzależnień. W przypadku aktywnego OUD szczególnie ważny jest dostęp do odpowiedniego leczenia medycznego, w tym – zależnie od wskazań – terapii metadonem lub buprenorfiną.
ADHD i opioidy – co warto zapamiętać?
ADHD i zaburzenie używania opioidów mogą współwystępować, a badania wskazują, że ADHD jest stosunkowo częste w populacjach osób leczonych z powodu problemowego używania opioidów.
Nie oznacza to jednak, że ADHD bezpośrednio powoduje uzależnienie ani że każda osoba z ADHD jest szczególnie narażona na rozwój OUD.
Znaczenie mają również przewlekły ból, współwystępujące zaburzenia psychiczne, wcześniejsze doświadczenia z substancjami psychoaktywnymi i czynniki środowiskowe.
Najważniejszy wniosek jest taki, że współwystępowanie ADHD i uzależnienia od opioidów nie przekreśla możliwości skutecznego leczenia obu zaburzeń.
Farmakoterapia ADHD może być rozważana również u osób otrzymujących metadon lub buprenorfinę, ale wymaga indywidualnej oceny korzyści i ryzyka.
Jednocześnie nie należy przedstawiać leków na ADHD jako metody, która sama w sobie zapobiega uzależnieniu, nawrotom lub przedawkowaniu opioidów.
Podstawą pozostaje rzetelna diagnostyka, dostęp do skutecznego leczenia OUD, odpowiednio dobrane wsparcie ADHD oraz współpraca specjalistów.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji medycznej. Decyzje dotyczące farmakoterapii powinny być podejmowane z lekarzem. Przed publikacją zalecana jest weryfikacja merytoryczna tekstu przez psychiatrę lub lekarza specjalizującego się w leczeniu uzależnień.
Zobacz także
Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć związki między ADHD, uzależnieniami i farmakoterapią, przeczytaj również:
Ilu pacjentów z uzależnieniem ma ADHD? Badania wskazują, że nawet co piąty!
Czy ADHD może być przyczyną niepowodzeń w leczeniu uzależnienia?
Farmakoterapia ADHD a ryzyko uzależnień – co pokazują badania naukowe?
ADHD a impulsywność – dlaczego działamy, zanim pomyślimy i jak zwiększa to ryzyko uzależnienia?
Literatura
Prevalence of Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) among Substance Use Disorder (SUD) Populations: Meta-Analysis. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2023;20(2):1275. DOI: 10.3390/ijerph20021275.
Yaseliani M. i wsp. The effects of psychostimulant prescription on opioid use disorder among people with co-occurring ADHD. Journal of Substance Use and Addiction Treatment. 2025;179:209794. DOI: 10.1016/j.josat.2025.209794.
Tardelli V., Xu K.Y., Bisaga A. i wsp. Prescription amphetamines in people with opioid use disorder and co-occurring psychostimulant use disorder initiating buprenorphine: an analysis of treatment retention and overdose risk. BMJ Mental Health. 2023;26:e300728. DOI: 10.1136/bmjment-2023-300728.
Mintz C.M., Xu K.Y., Presnall N.J. i wsp. Analysis of Stimulant Prescriptions and Drug-Related Poisoning Risk Among Persons Receiving Buprenorphine Treatment for Opioid Use Disorder. JAMA Network Open. 2022;5(5):e2211634. DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2022.11634.
Young S., Abbasian C., Al-Attar Z. i wsp. Identification and treatment of individuals with attention-deficit/hyperactivity disorder and substance use disorder: An expert consensus statement. World Journal of Psychiatry. 2023;13(3):84–112. DOI: 10.5498/wjp.v13.i3.84.
Gaps in Evidence-based Treatment of Concurrent ADHD and Opioid Use Disorder. 2023. Przegląd badań nad leczeniem współwystępujących ADHD i OUD. PubMed – PMID 36510631.
American Society of Addiction Medicine (ASAM). The ASAM National Practice Guideline for the Treatment of Opioid Use Disorder: 2020 Focused Update. Journal of Addiction Medicine. 2020. Wytyczne ASAM.
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain — United States, 2022. Morbidity and Mortality Weekly Report. 2022;71(3):1–95. DOI: 10.15585/mmwr.rr7103a1.
Department of Veterans Affairs, Evidence Synthesis Program. Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder and Substance Use Disorders in Adults. 2024. Przegląd dowodów naukowych.